ANA (przeciwciała przeciwjądrowe) – co to za badania?

Przeciwciała to białka o charakterystycznej budowie, wytwarzane przez limfocyty B, czyli rodzaj białych krwinek układu odpornościowego. Przeciwciała uczestniczą w obronnych reakcjach układu odpornościowego, mających na celu zwalczanie patogenów (bakterii, wirusów, grzybów czy pierwotniaków), które wtargnęły do organizmu.  W przypadku zaburzeń układu odpornościowego – systemu rozpoznawania: swój-obcy – przeciwciała atakują prawidłowe komórki własnego organizmu.  Takie przeciwciała nazywane są autoprzeciwciałami. Proces powstawania autoprzeciwciał określany jest terminem autoimmunizacja.

Czym są przeciwciała przeciwjądrowe?

Przeciwciało przeciwjądrowe to autoprzeciwciało, które atakuje struktury jądra komórki. Autoprzeciwciała jądrowe określane są terminem ANA od angielskiego terminu ang. antinuclear antibody. Obecność przeciwciał przeciwjądrowych we krwi może być oznaką choroby autoimmunologicznej. Jednak nie wszyscy pacjenci z wykrywalnymi przeciwciałami ANA mają chorobę autoimmunologiczną. Około 30% zdrowych lub przechodzących infekcje wirusowe osób może mieć dodatni wynik testu ANA.

Dodatnie ANA – w jakich chorobach?

Badanie ANA wykonywane jest, gdy występują specyficzne objawy kliniczne sugerujące możliwość procesu autoimmunizacji doprowadzającej do choroby autoimmunologicznej. Choroby autoimmunologiczne, które mogą powodować pozytywny wynik testu ANA, to m.in.:

• Toczeń rumieniowaty układowy: choroba może zajmować dowolną część ciała, ale najczęściej uszkadza: serce, stawy, skórę, płuca, naczynia krwionośne, nerki oraz układ nerwowy. Charakteryzuje się okresami zaostrzeń przeplatanymi okresami remisji.
• Twardzina: znana również jako sklerodermia, polega na stwardnieniu skóry i tkanek w wyniku nadmiernego gromadzenia się kolagenu. Może mieć postać uogólnioną lub ograniczoną i może dotyczyć różnych narządów wewnętrznych, takich jak płuca, serce, nerki, przewód pokarmowy oraz układ kostno-stawowy.
• Zapalenie wielomięśniowe: jedna z układowych chorób tkanki łącznej, co oznacza, że może obejmować różne narządy i tkanki w organizmie, jednak najczęściej dotyka mięśni szkieletowych.
• Zapalenie skórno-mięśniowe: podobnie jak zapalenie wielomięśniowe dotyka mięśni szkieletowych, a dodatkowo objawy dotyczą skóry. Jej charakterystycznymi objawami są:
  • rumień heliotropowy (wokół oczu),
  • rumień na twarzy, szyi i dekolcie,
  • rumień okołopaznokciowy,
• Mieszana choroba tkanki łącznej: ma cechy wspólne z toczniem, twardziną i zapaleniem wielomięśniowym. Zwykle objawy tych chorób występują oddzielnie, następując stopniowo po sobie.
• Reumatoidalne zapalenie stawów: charakteryzujące się symetrycznym zapaleniem stawów i prowadzące do ich stopniowej destrukcji i zniekształcenia.
• Zespół Sjögrena: zapalenie gruczołów wydzielniczych, głównie gruczołów łzowych i ślinowych, prowadzące do objawów suchości oczu i jamy ustnej.

Oznaczenie ANA wykonywane jest jednorazowo. Wynik nie stanowi wskaźnika aktywności choroby. Najczęściej badanie ANA jest zlecane w przypadku:

• przewlekłej gorączki, powtarzających się stanów podgorączkowych,
• wysypki na twarzy w kształcie motyla,
• ciągłego zmęczenia,
• sztywności i obrzęku stawów,
• bólu mięśni.

Na jakiej zasadzie działa test ANA?

W diagnostyce przeciwciał przeciwjądrowych ANA najczęściej wykorzystuje się dwie metody: immunofluorescencję pośrednią (IIF) oraz immunoblot.

Metoda immunofluorescencji pośredniej (IIF)

To podstawowa i najczęściej stosowana metoda przesiewowa w diagnostyce ANA. Wykorzystuje specjalne komórki lub tkanki, które są źródłem antygenów, czyli struktur rozpoznawanych przez przeciwciała.

Jeśli w surowicy pacjenta znajdują się przeciwciała ANA, łączą się one z tymi strukturami. Następnie, dzięki zastosowaniu znacznika fluorescencyjnego, można je zobaczyć pod mikroskopem jako charakterystyczne świecenie.

Metoda IIF pozwala ocenić:

• czy przeciwciała ANA są obecne,
• jaki jest typ świecenia, który może sugerować określony rodzaj reakcji autoimmunologicznej,
• jakie jest miano przeciwciał, czyli najwyższe rozcieńczenie próbki, w którym przeciwciała są jeszcze wykrywalne.

Metoda immunoblot

Immunoblot jest metodą stosowaną do dokładniejszej identyfikacji przeciwciał. Pozwala sprawdzić, przeciwko jakim konkretnym antygenom są skierowane wykryte autoprzeciwciała.

Zatem immunofluorescencja pokazuje, czy przeciwciała ANA są obecne i jaki dają obraz świecenia, a immunoblot pomaga doprecyzować rodzaj przeciwciał.

W praktyce metoda IIF jest często wykorzystywana jako badanie wstępne, natomiast immunoblot służy do doprecyzowania wyniku i wsparcia diagnostyki chorób autoimmunologicznych.

Jak przygotować się do badania ANA?

Wykonanie testu ANA nie wymaga specjalnego przygotowania (określona pora doby, powstrzymywanie się od jedzenia etc.). Warto omówić z lekarzem przyjmowane leki i możliwość ich odstawienia przed badaniem, ponieważ niektóre farmaceutyki mogą zwiększać ryzyko uzyskania fałszywych wyników.

Badanie ANA 1 – co wykrywa?

Badanie ANA 1 wykrywa obecność autoprzeciwciał przeciwjądrowych i przeciwcytoplazmatycznych, czyli przeciwciał, które układ odpornościowy może wytwarzać przeciwko własnym komórkom organizmu.

Kiedy układ odpornościowy funkcjonuje prawidłowo przeciwciała zwalczają czynniki chorobotwórcze, zwykle są to wirusy i bakterie. W chorobach autoimmunologicznych układ odpornościowy, używając przeciwciał, zaczyna atakować własne tkanki. Obecność takich nieprawidłowych, autoagresywnych przeciwciał wykrywa właśnie badanie ANA 1.

Badanie wykonuje się metodą immunofluorescencji pośredniej, czyli techniką laboratoryjną, która pozwala sprawdzić, czy autoagresywne przeciwciała są obecne, jaki dają typ świecenia oraz w jakim mianie występują. Mówiąc prościej: wynik pokazuje nie tylko, czy przeciwciała są wykrywalne, ale też może podpowiedzieć, z jakim rodzajem reakcji autoimmunologicznej mogą być związane.

ANA 1 jest wykorzystywane głównie jako badanie pomocnicze w diagnostyce chorób autoimmunologicznych tkanki łącznej, takich jak toczeń rumieniowaty układowy, zespół Sjögrena, twardzina układowa, mieszana choroba tkanki łącznej czy zapalenie mięśni.

Badanie ANA 2 – co wykrywa?

Badanie ANA 2 wykrywa konkretne rodzaje autoprzeciwciał (autoagresywnych przeciwciał), czyli przeciwciał, które układ odpornościowy może wytwarzać przeciwko własnym komórkom organizmu.

W odróżnieniu od badania ANA 1, które pokazuje ogólną obecność przeciwciał oraz typ świecenia, badanie ANA 2 sprawdza, przeciwko jakim dokładnie elementom komórek są skierowane te przeciwciała. Badanie obejmuje panel 16 antygenów, między innymi dsDNA, SS-A, SS-B, Sm, Scl-70, Jo-1, CENP B, histony czy AMA-M2.

Oznacza to, że badanie ANA 2 pomaga ustalić, jaki typ autoprzeciwciał występuje u pacjenta, dzięki temu może być pomocne w dalszej diagnostyce chorób autoimmunologicznych, zwłaszcza chorób tkanki łącznej, takich jak toczeń rumieniowaty układowy, zespół Sjögrena, twardzina układowa, mieszana choroba tkanki łącznej czy zapalenie mięśni.

Badanie ANA 2 często służy też do doprecyzowania lub potwierdzenia wyniku ANA 1. Może pomóc wyjaśnić sytuacje, gdy wyniki wcześniejszych badań są niejednoznaczne albo różnią się między laboratoriami.

Wynik badania podawany jest osobno dla każdego sprawdzanego antygenu, zwykle jako wynik dodatni, ujemny lub graniczny.

Badanie ANA 3 – co wykrywa?

Badanie ANA 3 wykrywa szeroki profil autoprzeciwciał przeciwjądrowych, czyli przeciwciał, które układ odpornościowy może wytwarzać przeciwko własnym komórkom organizmu.

Oznacza to, że test sprawdza, czy we krwi znajdują się przeciwciała skierowane przeciwko różnym elementom komórki, głównie znajdującym się w jej jądrze lub cytoplazmie. Takie przeciwciała mogą pojawiać się w przebiegu chorób autoimmunologicznych, gdy układ odpornościowy zaczyna reagować na własne tkanki.

ANA 3 jest badaniem bardziej rozbudowanym niż podstawowe panele ANA. Obejmuje 44 różne antygeny, czyli struktury, przeciwko którym mogą być skierowane autoprzeciwciała. Dzięki temu pozwala dokładniej określić, jaki typ przeciwciał występuje u pacjenta.

Badanie może być pomocne w różnicowaniu chorób autoimmunologicznych, zwłaszcza układowych chorób tkanki łącznej, takich jak toczeń rumieniowaty układowy, zespół Sjögrena, twardzina układowa, zapalenie wielomięśniowe i skórno-mięśniowe, mieszana choroba tkanki łącznej, zespół CREST czy zespoły nakładania. Może też wspierać diagnostykę niektórych autoimmunologicznych chorób wątroby, na przykład pierwotnej żółciowej marskości wątroby.

ANA 3 często wykonuje się po to, aby potwierdzić lub doprecyzować wcześniejsze wyniki badań przesiewowych, takich jak ANA 1, ANA 2. Wynik pomaga lekarzowi lepiej ocenić, z jakim rodzajem reakcji autoimmunologicznej może mieć do czynienia.

Badanie ANA 4 – co wykrywa?

Badanie ANA 4 wykrywa autoprzeciwciała przeciwjądrowe i przeciwcytoplazmatyczne, czyli autoagresywne przeciwciała, które układ odpornościowy może wytwarzać przeciwko własnym komórkom organizmu.

Jest to badanie łączące dwie metody: immunofluorescencję pośrednią IIF oraz immunoblot. Dzięki temu pozwala jednocześnie sprawdzić ogólną obecność autoprzeciwciał, określić ich typ świecenia i miano, a także dokładniej wskazać, przeciwko którym konkretnym elementom komórki są skierowane.

ANA 4 bywa określane jako „złoty standard” w badaniu obecności i charakterystyce przeciwciał przeciwjądrowych oraz przeciwcytoplazmatycznych. Oznacza to, że jest uznawane za bardzo wartościowe badanie w szczegółowej diagnostyce chorób autoimmunologicznych tkanki łącznej, ponieważ łączy ocenę ogólną z dokładniejszą identyfikacją konkretnych przeciwciał.

Co to oznacza? ANA 4 nie tylko pokazuje, czy autoagresywne przeciwciała są obecne, ale też pomaga ustalić, jakie to przeciwciała. W badaniu oceniana jest obecność przeciwciał przeciwko 16 antygenom, między innymi dsDNA, SS-A, SS-B, Sm, Scl-70, Jo-1, CENP B, histonom, nukleosomom czy AMA-M2.

Badanie ANA 4 jest wykorzystywane w dokładniejszej diagnostyce chorób autoimmunologicznych tkanki łącznej, takich jak toczeń rumieniowaty układowy, zespół Sjögrena, twardzina układowa, mieszana choroba tkanki łącznej, zapalenie wielomięśniowe i skórno-mięśniowe, zespół CREST czy zespoły nakładania.

Może być pomocne zarówno w rozpoznawaniu i różnicowaniu chorób autoimmunologicznych, jak i w monitorowaniu aktywności procesu chorobowego.

WAŻNE:

Warto pamiętać, że wyniki badań ANA 1 – ANA 4 nie powinny być interpretowane samodzielnie. Ostateczne znaczenie wyniku zależy od objawów pacjenta, historii choroby oraz innych badań zaleconych przez lekarza.

Jak długo oczekuje się na wyniki testu ANA?

Czas oczekiwania na wyniki testu ANA może się różnić w zależności od rodzaju zleconego testu. Zwykle jest to kilka/kilkanaście dni roboczych.

Co oznaczają wyniki testu ANA?

• Interpretacja: Wynik negatywny oznacza, że we krwi nie wykryto ANA. Choroba autoimmunologiczna jest mniej prawdopodobna. Wynik pozytywny sugeruje, że choroba autoimmunologiczna jest możliwa, ale zwykle potrzebne są dalsze testy lub konkretne objawy kliniczne, aby ją potwierdzić.
• Odczyt miana: Miano jest miarą stężenia przeciwciał we krwi. Miano to największe rozcieńczenie surowicy badanej, w którym wynik testu dla ANA jest pozytywny (przeciwciała są dostrzegalne), przykładowo: 1:32 lub 1:64.  Im wyższe miano, tym więcej przeciwciał ANA we krwi: miano 1:64 jest wyższe niż 1:32.
• Wzór fluorescencji: Wykrycie ANA wiąże się z zaobserwowaniem pod mikroskopem fluorescencyjnych plamek tworzących na wybarwionych komórkach charakterystyczny wzór świecącego barwnika. Wzór fluorescencji pomaga zidentyfikować rodzaj obecnej choroby autoimmunologicznej. Za konkretny wzór świecenia odpowiadają białka o różnej lokalizacji w jądrze komórki. Wyróżnia się wzór:
  • Homogenny: Jednorodny wzór barwienia całego jądra. Najczęstszy typ wzoru barwienia; nie jest charakterystyczny dla określonej choroby autoimmunologicznej, choć najczęściej występuje w toczniu.
  • Ziarnisty: Ziarnisty wzór barwienia oznacza, że w jądrze obecne są drobne plamki świecenia przeciwciał ANA. Obecność przeciwciał przeciwjądrowych o typie świecenia ziarnistym może wskazywać m.in. na toczeń i zespół Sjögrena.
  • Centromerowy: Centromerowy wzór barwienia oznacza, że barwienie ANA jest obecne w przewężeniu chromosomu, dzielącego go na dwa ramiona. Wzór centromerowy może wskazywać na twardzinę lub zespół CREST (zwapnienia, choroba Raynauda, zaburzenia ruchome przełyku, twardzina skóry palców, teleangiektazja).
  • Jąderkowy: Ten wzór barwienia oznacza, że barwienie ANA jest dodatnie i obecne wokół jąderka. Jąderko znajduje się wewnątrz jądra i zawiera rybosomy. Wzór nukleolarny może wskazywać na twardzinę, ale również zespół Sjögrena lub zapalenie wielomięśniowe.
  • Obwodowy: Obwodowy wzór barwienia oznacza, że barwienie ANA jest obecne wokół krawędzi jądra. Wzór obwodowy może wskazywać na toczeń, zespół Sjögrena, twardzinę, zapalenie wielomięśniowe, reumatoidalne zapalenie stawów i mieszaną chorobę tkanki łącznej.

Badanie ANA wykonywane jest z krwi żylnej, której pobranie nie obciąża w żaden sposób badanego. Wyniki testu ANA są tylko jednym z czynników, na których opiera się diagnozowanie choroby autoimmunologicznej. W diagnostyce lekarz uwzględnia: objawy, historię rodzinną i wyniki innych testów. Wyniki testu ANA dostarczają jednak cennych wskazówek ukierunkowujących rozpoznanie.