Badania krwi - jak się przygotować? Kiedy rano i "na czczo"?

Parametry oznaczane we krwi podlegają rytmom dobowym, a u kobiet rytmom miesięcznym, niekiedy nawet sezonowym. Zależne są również od naszego stanu fizjologicznego (ciążą, starszy wiek), samopoczucia (stres), a także przyjmowanych leków czy suplementów diety.

W przypadku większości badań zaleca się pobranie krwi rano na czczo. Niekiedy jednak konieczne jest spełnienie dodatkowych warunków lub pobranie o określonej porze dnia bądź dnia miesiąca czy cyklu. Dla uzyskania wiarygodnego wyniku istotne jest też odpowiednie przygotowanie i właściwe pobranie próbki moczu.

Czy zawsze rano?

Większość badań wymaga pobrania krwi w godzinach porannych.  Dzięki temu łatwiej jest porównać wyniki z wartościami referencyjnymi, które zostały opracowane w oparciu o poranne pobranie materiału, analizować wiele pomiarów jednocześnie oraz ocenić ich zmienność w ciągu doby.

Większość badań hormonalnych, takich jak TSH, fT4, prolaktyna czy testosteron, powinna być wykonywana z krwi pobranej rano, o ile lekarz nie zaleci inaczej. W przypadku kortyzolu aby sprawdzić wahania dobowe można oznaczać jego poziom rano, ale też w godzinach popołudniowych.

Czy zawsze na czczo?

Podstawowe badania laboratoryjne, takie jak glukoza, mocznik, kreatynina, żelazo, sód, potas czy morfologia krwi, należy wykonać rano na czczo. Termin na czczo definiuje się jako pozostawanie bez posiłku przez 12-14 godzin. Spożycie posiłku wpływa na wartości wielu parametrów, co może utrudniać ich interpretację. Najlepszym przykładem jest glukoza, której poziom wzrasta po jedzeniu, ale też wypiciu soku czy słodzonego napoju. Niekiedy lekarz zleca oznaczenie poziomu glukozy w dowolnym momencie dnia, niezależnie od pory posiłku, na przykład w celu oceny glikemii przypadkowej. Takie badanie może być pomocne w diagnostyce cukrzycy lub monitorowaniu przebiegu choroby, zwłaszcza w sytuacjach, gdy istnieje podejrzenie nieprawidłowej tolerancji glukozy bądź występują objawy hiperglikemii, takie jak nadmierne pragnienie, częste oddawanie moczu czy osłabienie. Badaniem, które od niedawna nie wymaga pozostawania na czczo jest lipidogram. Tylko w przypadku uzyskania podwyższonego stężenie triglicerydów wskazane jest powtórzenie oznaczenia na czczo. Do badania lipidogramu konieczne jest utrzymanie dotychczasowej diety przez kilka dni przed pobraniem oraz unikanie znaczących zmian w odżywianiu oraz zmian masy ciała. Zalecane jest natomiast bezpośrednio przed pobraniem krwi wypicie pół szklanki wody niegazowanej i bezsmakowej.

Co może wpłynąć na wynik?

Przy większości oznaczanych parametrów ważne jest również, aby dzień przed badaniem i w dniu badania unikać intensywnego wysiłku fizycznego czy stresu. Na badanie należy zgłosić się po przespanej nocy, powstrzymując się od palenia papierosów, w tym elektronicznych. Wskazane jest również nie spożywać napojów alkoholowych na 2-3 dni przed pobraniem.

Niektóre parametry wymagają specjalnych ograniczeń np. przed badaniem PSA nie należy jeździć na rowerze, nie jeździć konno oraz unikać ejakulacji w ciągu 48 godzin przed badaniem. Przed badaniem stężenia prolaktyny należy zachować kilkudniowy odstęp od stosunku seksualnego.

W przypadku badań serologicznych, takich jak markery infekcji: Toxoplazmoza IgG, IgM, anty-HBs, Borelioza IgG, IgM, grupa krwi, badania genetyczne czy alergologiczne nie jest konieczne pozostawanie na czczo ani pobranie krwi rano. ,

Badania hormonalne

Czas wykonania badań hormonalnych ma niebagatelny wpływ na uzyskane wyniki. W przypadku kobiet badania hormonów płciowych trzeba wykonywać w konkretnym dniu cyklu i należy przy tym kierować się wskazówkami lekarza.

Przed badaniem prolaktyny należy unikać stresu i dużego wysiłku fizycznego. Należy także pamiętać o rytmie dobowym takich hormonów jak testosteron, hormon wzrostu, kortyzol.

Przyjmowane leki

W przypadku badań wymagających pobrania krwi na czczo, zaleca się przyjęcie stałych leków przeciwnadciśnieniowych zgodnie z dotychczasowym schematem leczenia. Pozostałe leki, które mogą zaburzyć wyniki badań (np. leki na tarczycę wpływające na poziom fT3 i fT4) lub te, które muszą być przyjęte w trakcie lub po posiłku, należy przyjąć po pobraniu krwi. Należy również poinformować lekarza interpretującego wyniki o przyjmowanych przez nas lekach i suplementach diety. Warto również przed pobraniem upewnić się czy przyjmowana przez nas biotyna, będąca składnikiem wielu preparatów witaminowych, nie interferuje w metodach analitycznych oznaczania wielu parametrów jak hormony czy witamina D. Dlatego wskazane jest, aby na kilka dni przed badaniem odstawić przyjmowanie biotyny (od 1 do nawet 7 dni w zależności od przyjmowanej dawki).

Niektóre badania wykonywane są w celu monitorowania działania leków, jak np. parametr INR (PT) przy zażywaniu leków przeciwkrzepliwych pochodnych warfaryny i acenokumarolu. W tym przypadku nie ma konieczności bycia na czczo. W przypadku oznaczania poziomów leków we krwi np. litu, kwasu walproinowego o momencie pobrania krwi decyduje lekarz prowadzący.

Istnieją badania, w trakcie których wymagane jest przyjęcie określonego leku. Ma to miejsce np. w teście testu stymulacji z metoklopramidem i oznaczaniem prolaktyny przed i po przyjęciu leku, czy w teście hamowania dexametazonem i oznaczaniu kortyzolu.

Badanie ogólne moczu

• pobierany jest mocz poranny,
• przed pobraniem moczu należy zastosować zasady higieny pozwalające uzyskać najbardziej miarodajny wynik,
• próbkę moczu uzyskuje się z tzw. środkowej porcji: pierwszą partię moczu oddajemy do toalety, środkową do pojemnika, ostatnią porcję również do toalety,
• pojemniki do badania ogólnego można nabyć w aptece lub pobrać z naszego punktu pobrań. Nie używamy pojemników po produktach spożywczych, kosmetykach itp. Nie należy również przelewać moczu z nocnika, basenu itp.
• jeżeli badanie tego wymaga mocz pobiera się do specjalnego pojemnika z dodatkiem stabilizatora. Zawsze trzeba to ustalić z lekarzem kierującym lub personelem punktu pobrań,
• mocz należy dostarczyć w objętości min. 10 ml.

Przygotowanie pacjenta do pobrania próbki moczu do badania ogólnego

Przed pobraniem moczu zalecane jest:

• stosowanie diety zwyczajowej diety i przyjmowanie normalnej ilości płynów,
• unikanie intensywnego wysiłku fizycznego, długotrwałego stania,
• powstrzymywanie się od stosunków płciowych na dobę przed badaniem,
• dokładne umycie okolicy ujścia cewki moczowej ciepła wodą bez środków myjących i dezynfekujących, osuszenie ręcznikiem papierowym,
• unikanie badania 2 dni przed i 2 dni po menstruacji ze względu na możliwość zanieczyszczenia moczu krwią menstruacyjną.

Pobieranie porannej próbki moczu

Mocz pobiera się ze środkowego strumienia, do czystego i suchego specjalnie przeznaczonego do tego celu pojemnika, po nocnym odpoczynku, gdy co najmniej 8 godzin mocz pozostawał w pęcherzu.

Pojemnik należy szczelnie zamknąć, opisać danymi pacjenta i jak najszybciej dostarczyć do laboratorium. Jeśli jest to niemożliwe można przechować go przez kilka godzin w lodówce.

Przygotowanie noworodka lub małego dziecka do pobrania jednorazowej porannej próbki moczu na badania ogólne

• należy wcześniej zaopatrzyć się w aptece w jednorazowe woreczki do pobierania moczu u dzieci,
• woreczek nakleić na wcześniej umyte i osuszone krocze dziecka,
• po uzyskaniu wymaganej objętości moczu, woreczek jak najszybciej odkleić, zabezpieczyć przed rozlaniem, ale nie przelewać do pojemnika,
• dostarczyć do laboratorium w czasie krótszym niż 2 godziny, jeżeli jest to niemożliwe, można przechować w lodówce.

Przygotowanie i pobieranie dobowej zbiórki moczu

• przed rozpoczęciem zbiórki należy zaopatrzyć się, najlepiej w aptece, w specjalny 2-3 litrowy,
• pojemnik oraz pojemnik na mocz o objętości 50-100 ml,
• w laboratorium należy uzyskać informację odnośnie do użycia ewentualnego stabilizatora (wymagany do niektórych badań) i sposobu jego zastosowania,
• zaplanować swój dzień tak aby każda porcja moczu oddana w ciągu dnia znalazła się w naczyniu,
• zbiórkę prowadzi się przez 24 godziny (klirens kreatyniny przez 12 godzin),
• w dniu rozpoczęcia badania pierwszą porcję moczu oddać do toalety, następnie każdą kolejną przez 24 godziny należy w całości przenieść do pojemnika,
• ostatnią porcję moczu zebrać do pojemnika o godzinie, o której dzień wcześniej rozpoczęto zbiórkę, czyli np. jeśli zbiórka moczu rozpoczęła się o godzinie 7:00 to ostatnią porcję moczu należy zebrać o 7:00 następnego dnia,
• po zakończeniu zbiórki mocz w naczyniu wymieszać, zmierzyć jego objętość,
• odlać porcję moczu ok. 50 ml do pojemnika na mocz dostarczyć do laboratorium razem z kartką, na której najdą się:
  • całkowita objętość uzyskanego moczu,
  • data i godzina rozpoczęcia i zakończenia zbiórki,
  • masa ciała i wzrost.

Pobieranie moczu do badań mikrobiologicznych

Osoby dorosłe:

Mocz należy pobierać w godzinach rannych, jeśli możliwe po 4 godzinach od ostatniego oddania. Tylko w uzasadnionych wypadkach dopuszczalne jest oddawanie moczu niezależnie od pory dnia. Informację taką należy przekazać do laboratorium lub punktu pobrań. Materiał należy pobierać przed rozpoczęciem antybiotykoterapii. Jeśli mocz został pobrany w trakcie jej trwania należy przekazać informację o rodzaju preparatu i okresie zażywania.

Aby uniknąć uzyskania wyniku niemiarodajnego należy stosować się do poniższych zasad:

• zaopatrzyć się w jednorazowy jałowy pojemnik na mocz – dostępny w aptece lub w punkcie pobrań,
• umyć ręce wodą z mydłem i osuszyć jednorazowym ręcznikiem,
• umyć dokładnie krocze i okolice cewki moczowej wodą z mydłem, zachować kierunek mycia i osuszania – od ujścia cewki moczowej w kierunku odbytu,
• kobiety: dokładnie umyć okolice krocza, jedną ręką rozchylić wargi sromowe odsłaniają ujście cewki moczowej umyć okolice cewki i osuszyć jednorazowym ręcznikiem,
• mężczyźni: po odciągnięciu napletka dokładnie umyć okolice cewki moczowej, spłukać i osuszyć jednorazowym ręcznikiem,
• jałowy pojemnik otworzyć przed samym oddaniem moczu, nie należy moczu przelewać z nocnika, basenu itp.
• pobrać mocz ze środkowego strumienia: pierwszą partię moczu oddajemy do toalety, środkową do pojemnika, ostatnią porcję również do toalety,
• aby uniknąć zanieczyszczenia próbki bakteriami z otoczenia nie należy dotykać wewnętrznej części pojemnika rękami oraz unikać kontaktu z narządami płciowymi,
• pojemnik natychmiast szczelnie zamknąć, zabezpieczyć przed uszkodzeniem i wylaniem zawartości, opisać danymi pacjenta i jak najszybciej dostarczyć do laboratorium lub punktu pobrań,
• w wyjątkowych okolicznościach można do momentu dostarczenia do laboratorium przechować mocz w temperaturze lodówki maksymalnie do 4 godzin,
• gdy pobierany jest mocz na badanie ogólne i na posiew należy dostarczyć w dwóch oddzielnych pojemnikach: niejałowym i jałowym.

Instrukcja pobierania moczu do badań mikrobiologicznych u noworodków i małych dzieci

• mocz pobrać do jałowego pojemnika po czynnościach higienicznych opisanych powyżej,
• jedynie w wyjątkowych sytuacjach zezwala się na pobranie do woreczka naklejanego na skórę krocza,
• woreczek przykleić rano lub tuż przed pobraniem po wykonaniu czynności higienicznych podanych powyżej,
• woreczek odkleić natychmiast po uzyskaniu próbki, zabezpieczyć przed wylaniem, umieścić w jałowym pojemniku, ale nie przelewać do niego moczu,
• nie przelewać moczu z nocnika,
• mocz jak najszybciej dostarczyć do punku pobrań lub do laboratorium,
• jeśli nie jest to możliwe, można przechować do czasu transportu w lodówce.

Warto mieć na uwadze, że pozyskiwanie moczu z naklejonego woreczka sprzyja jego zanieczyszczeniu florą jelitową. Aby uzyskać wiarygodny wynik należy oznaczenie wykonać z co najmniej dwóch pobrań.

Uzyskanie wyniku mówiącego o wyhodowaniu flory mieszanej (dwóch lub więcej drobnoustrojów) świadczy o zanieczyszczeniu próbki bakteriami ze skóry krocza bądź otoczenia.

Zasady pobierania moczu na podłoże transportowo-wzrostowe

Przygotowanie przed pobraniem zgodnie z zasadami pobierania próbek mikrobiologicznych wymienionych powyżej

• mocz pobrać do jałowego pojemnika,
• ocenić podłoże czy znajduje się w terminie ważności, czy nie jest uszkodzone, wyschnięte, przerośnięte,
• odkręcić nakrętkę z płytką uważając, aby nie dotknąć płytki ani wnętrza pojemnika,
• płytkę zanurzyć w moczu na 4-5 sekund, tak aby obie powierzchnia zostały pokryte moczem,
• przy małej objętości moczu obie powierzchnie można polać moczem,
• płytkę umieścić w pojemniku i szczelnie zamknąć,
• na etykiecie napisać dane pacjenta oraz datę i godzinę pobrania,
• pojemnik dostarczyć do laboratorium w temperaturze pokojowej w czasie nie dłuższym niż 24 godziny.

W przypadku wątpliwości odnośnie do warunków przygotowania do pobrania lub pobrania krwi lub moczu warto skontaktować się z laboratorium wykonującym badanie lub z lekarzem kierującym.

Mgr Renata Grzelik