Nerki – budowa, funkcje, choroby, badania

Nerki to narządy, umiejscowione w tylnej części jamy brzusznej, po obu stronach kręgosłupa, na wysokości odcinka lędźwiowego. Pełnią w organizmie funkcję swoistego filtra. Co to oznacza? Ich głównym zadaniem jest oczyszczanie (filtrowanie) krwi z produktów przemiany materii, nadmiaru wody oraz zbędnych lub szkodliwych substancji, które następnie są usuwane z organizmu wraz z moczem. Ich rola jest kluczowa w utrzymaniu prawidłowego nawodnienia organizmu, równowagi wodno-elektrolitowej i kwasowo zasadowej, odgrywają także ważną rolę w procesie tworzenia krwinek czerwonych (wydzielają erytropoetynę) oraz w regulacji ciśnienia tętniczego. Kiedy nerki chorują? Z jakiego powodu? Czy bolą i jak o nie dbać? Dowiesz się z tekstu poniżej.

Budowa nerek

Nerki zbudowane są tak, aby oczyszczać krew, czyli zatrzymywać w niej substancje, które organizm może jeszcze wykorzystać oraz usunąć z krwi wszystko to co zbędne, a nawet szkodliwe. Najprościej porównać nerki do durszlaka – to, co nam potrzebne do przygotowania posiłku, w nim pozostaje, niepotrzebne – przecieka przez dziurki i trafia do zlewu. Podobnie z nerkami – substancje nadal potrzebne pozostają we krwi, niepotrzebne trafiają do moczu.

Każda nerka kształtem przypomina fasolę. Z zewnątrz jest otoczona ochronną, mocno unerwioną torebką nerkową, a wewnątrz składa się z dwóch głównych części: kory nerkowej i rdzenia nerkowego. W korze oraz rdzeniu znajdują się bardzo małe struktury zwane nefronami. To właśnie one filtrują krew, podobnie jak drobne oczka w durszlaku.

Jak wygląda proces oczyszczania krwi?

• Krew trafia do nerek, gdzie zostaje odfiltrowana przez nefrony.
• Potrzebne składniki, takie jak część wody czy substancje odżywcze, zostają w organizmie, natomiast zbędne produkty przemiany materii są kierowane do moczu.
• Powstały mocz spływa następnie do miedniczek nerkowych, potem do moczowodów, a stamtąd do pęcherza moczowego.
• Nerki produkują około 1,5 litra moczu na dobę.

Funkcje nerek – czy tylko filtrowanie?

Filtrowanie to główna funkcja nerek. Natomiast nerki potrafią dużo więcej.

• Utrzymują równowagę wodną organizmu. To od nerek zależy, ile wody zostaje w organizmie, a ile jest wydalone.
• Regulują poziom elektrolitów – utrzymują prawidłowe stężenie sodu, potasu, wapnia, fosforu, magnezu i innych minerałów.
• Utrzymują równowagę kwasowo-zasadową, czyli prawidłowe pH krwi.
• Regulują ciśnienie tętnicze – wpływają na nie przez gospodarkę wodno-sodową i układ hormonalny (renina – angiotensyna – aldosteron).
• Wytwarzają hormony – między innymi erytropoetynę, która pobudza produkcję czerwonych krwinek.
• Aktywują witaminę D – dzięki temu wspierają wchłanianie wapnia, zdrowie kości, układ odpornościowy.
• Utrzymują homeostazę organizmu – czyli wewnętrzną równowagę potrzebną do prawidłowej pracy mięśni, nerwów, serca i innych narządów.

Choroby nerek

Choroby nerek to bardzo szeroka grupa schorzeń, obejmująca zarówno schorzenia ostre, przewlekłe, zmiany torbielowate i nowotworowe.

Epidemiologicznie podchodząc do chorób nerek, najczęściej diagnozowane są:

1. Przewlekła choroba nerek (PChN) – dotyczy nawet ok. 14% dorosłych na świecie. Rozwija się na podłożu wielu chorób, także chorób innych niż nerki narządów i układów (np. cukrzycy).
2. Proste torbiele nerek.
3. Ostre uszkodzenie nerek/ostra niewydolność nerek (AKI) – częste głównie u pacjentów hospitalizowanych.
4. Nowotwory nerek.
5. Wielotorbielowatość nerek.

Ostra i przewlekła niewydolność nerek

Niewydolność nerek to stan, w którym nerki nie są w stanie prawidłowo pełnić swoich funkcji, a zmniejszona filtracja prowadzi do zalegania toksycznych metabolitów we krwi. W zależności od tempa rozwoju niewydolności wyróżnia się postać ostrą (objawy spadku filtracji kłębuszkowej ujawniają się w okresie godzin lub kilku dni) oraz przewlekłą (objawy spadku filtracji kłębuszkowej ujawniają się w okresie >3 miesięcy).

Określenia: ostra i przewlekła niewydolność nerek obecnie uznaje się za nieprecyzyjne. Zgodnie z aktualnym nazewnictwem stosuje się terminy: ostre uszkodzenie nerek (OUN) oraz przewlekła choroba nerek (PChN).

Ostre uszkodzenie nerek

Ostre uszkodzenie nerek jest stanem zagrażającym życiu. W ostrym uszkodzeniu dochodzi do gwałtownego, w przeciągu kilku godzin lub dni, upośledzenia funkcji nerek, co objawia się wzrostem stężenia kreatyniny w surowicy i zaburzeniami diurezy (najczęściej zahamowanie oddawania moczu), także groźnymi zaburzeniami elektrolitowymi. Ostre uszkodzenie nerek może rozwinąć się w konsekwencji trwającej choroby nerek o różnej etiologii, być skutkiem zmniejszonego ukrwienia nerek wywołanego spadkiem objętości krwi krążącej (po zabiegu operacyjnym), uszkodzenia toksycznego (spożycie leków) lub utrudnionego odpływu moczu (kamień w moczowodzie). Czynnikami ryzyka predysponującymi do rozwoju tego schorzenia jest:

• podeszły wiek,
• cukrzyca,
• przewlekła choroba nerek,
• sepsa,
• niewydolność krążenia,
• zabiegi operacyjne,
• spożywanie substancji nefrotoksycznych.

Najczęściej ostre uszkodzenie nerek rozpoznaje się u pacjentów po zabiegach kardiochirurgicznych, przebywających na oddziałach intensywnej opieki medycznej (~40 % pacjentów OIOM), oraz u pacjentów po podaniu radiologicznego środka cieniującego tzw. kontrastu.

Przewlekła choroba nerek

Przewlekła choroba nerek charakteryzuje się stopniowym pogarszaniem funkcji nerek z powolnym, obserwowanym w przeciągu miesięcy lub lat, spadkiem współczynnika filtracji kłębuszkowej eGFR, wzrostem stężenia kreatyniny we krwi oraz szeregiem objawów klinicznych. Rozwija się wskutek chorób toczących się bezpośrednio w nerkach (np. kłębuszkowe zapalenie nerek), ale może być również skutkiem innych chorób np. cukrzycy, szpiczaka mnogiego, ale także otyłości.

Przewlekłą chorobę nerek diagnozuje się, jeżeli parametry świadczące o upośledzeniu funkcji filtracyjnej nerek nie poprawiają się u pacjenta przez kolejne 3 miesiące.

Objawy przewlekłej choroby nerek

Przewlekła choroba nerek jest chorobą podstępną. Nawet kilka lat może przebiegać bezobjawowo, a niepokojące objawy pojawić się mogą dopiero po utracie połowy czynnego miąższu narządu, czyli tak naprawdę wtedy, kiedy „zniknie” jedna nerka. Wśród objawów wskazujących na przewlekłą chorobę nerek znajduje się:

• anemia, nadmierna męczliwość,
• nadciśnienie tętnicze,
• zaburzenia neurologiczne (zaburzenia snu, neuropatia obwodowa i czuciowa, mimowolne ruchy kończyn),
• zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej (osteoporoza, łamliwość kości),
• zmniejszona odporność.

W wynikach badań laboratoryjnych charakterystyczne dla zaburzenia są podniesione stężenia kreatyniny i mocznika, obniżona wartość eGFR, hemoglobiny, aktywny osad moczu (zwiększona ilość krwinek czerwonych w moczu) oraz obecność białka w moczu. W badaniach obrazowych, np. w USG nerki mają wymiary mniejsze niż powinny.

Odmiedniczkowe zapalenie nerek

Odmiedniczkowe zapalenie nerek rozwija się w konsekwencji bakteryjnego zakażenia dolnego odcinka układu moczowego (potocznie zapalenia pęcherza). Najczęściej chorują kobiety między 15. a 29. rokiem życia, następnie niemowlęta i osoby starsze. W ponad 80 % przypadków czynnikiem odpowiedzialnym za zachorowanie jest bakteria – pałeczka okrężnicy (Escherichia coli), stąd metodą leczenia jest celowana antybiotykoterapia. Czynnikami zwiększającymi ryzyko zachorowania są:

• ciąża,
• wzmożona aktywność seksualna,
• przebyte w ciągu ostatniego roku zakażenie układu moczowego,
• cukrzyca,
• wysiłkowe nietrzymanie moczu,
• korzystanie ze środków plemnikobójczych.

Ostra postać choroby, zajmując jedną lub obie nerki, może manifestować się bólami w okolicy lędźwiowej, objawami ze strony przewodu pokarmowego (wymioty), temperaturą i problemami w oddawaniu moczu. Powikłany przebieg odmiedniczkowego zapalenia nerek może wiązać się z powstaniem ropnia nerki. Przewlekły proces zapalny jest czynnikiem zwiększającym ryzyko rozwoju przewlekłej choroby nerek.

Torbiel na nerkach

Torbielą nazywamy patologiczną, nieprawidłową przestrzeń w organizmie, która wypełniona jest płynem lub treścią o konsystencji galarety. W przypadku nerek, torbiele mogą lokalizować się w warstwie korowej (zewnętrznej) lub rdzennej (centralnej), występować pojedynczo lub mnogo. Torbiele nerek najczęściej diagnozowane są przypadkowo w trakcie rutynowo zalecanego badania USG.

W odniesieniu do nerek wyróżnia się:

• torbiele prawdziwe (poszerzenie odcinków cewek nerkowych) i rzekome (np. po urazie),
• torbiele wrodzone,
• torbiele nabyte,
• torbiele uwarunkowane genetycznie (autosomalna dominująca wielotorbielowatość nerek, autosomalna recesywna wielotorbielowatość nerek).

Pojedyncze torbiele zwykle nie stanowią poważnego problemu i nie manifestują się objawami klinicznymi. Wymagają najczęściej okresowego monitorowania. Mnogość torbieli z kolei znacznie zmniejsza ilość czynnych nefronów, przez co ogranicza funkcję filtracyjną nerki, prowadząc niekiedy do schyłkowej niewydolności narządu, konieczności dializoterapii i przeszczepienia narządu.

Nowotwór nerek

W przypadku nerek najczęściej diagnozowane są nowotwory złośliwe (z tendencją do tworzenia przerzutów), czyli rak nerkowokomórkowy oraz rak z komórek nabłonka przejściowego dróg moczowych (np. rak miedniczki i moczowodu). Nowotwory łagodne, nie mające tendencji do tworzenia przerzutów, diagnozowane są zdecydowanie rzadziej.

Czynnikami zwiększającymi ryzyko zachorowania na nowotwór nerki są:

• zaawansowany wiek (chorobę najczęściej diagnozuje się po 60. roku życia),
• palenie papierosów – dwukrotnie częściej rak nerki diagnozowany jest u nałogowych palaczy,
• otyłość,
• nadciśnienie tętnicze,
• wieloletnie stosowanie leków przeciwbólowych i moczopędnych.

Do rozwoju nowotworu predysponuje genetyczny i rodzinnie występujący zespół von Hippla-Lindaua. Ryzyko zachorowania zwiększa również narażenie zawodowe na czynniki chemiczne (arsen, azbest, kadm, produkty ropopochodne) oraz infekcja HCV.

Nowotwór nerki nie stanowi problemu jedynie w populacji osób dorosłych. Diagnozowany jest również u dzieci. Guz Wilmsa, znany również jako nerczak zarodkowy lub płodowy, bądź nefroblastoma jest uwarunkowanym genetycznie nowotworem złośliwym nerki wieku dziecięcego. Charakterystyczną cechą tego nowotworu jest bardzo szybki wzrost, który w przeciągu krótkiego okresu, może doprowadzić do zajęcia przez masę guza aż połowy jamy brzusznej.

Objawem, który powinien zaniepokoić i skłonić pacjenta do konsultacji lekarskiej jest czerwony kolor moczu, sugerujący obecność w moczu krwi (krwiomocz). Może towarzyszyć mu przewlekający się i nieustępujący ból dolnego odcinka pleców, wyczuwalny guz lub zgrubienie w okolicy lędźwiowej lub jamie brzusznej, niezwiązana ze zmianą nawyków żywieniowych utrata masy ciała, gorączka oraz ogólne osłabienie i uczucie zmęczenia. Objawy te mogą występować samodzielnie lub stanowić grupę objawów.

Najczęściej objawy nowotworu występują w tak zwanej triadzie, którą stanowią:

• krwiomocz,
• ból brzucha lub pleców,
• wyczuwalny guz.

Wszystkie z wymienionych objawów wymagają diagnostyki różnicowej, ponieważ poza nowotworem nerki dolegliwości mogą wywołać inne jednostki chorobowe np. zlokalizowana w nerce torbiel.

Nerki – gdzie bolą?

Ból, który w organizmie pełni funkcję ostrzegawczą przed zagrożeniem chorobą, w przypadku nerek pojawia się stosunkowo rzadko. Towarzyszy kamicy moczowej lub chorobom, które przebiegają z powiększeniem objętości narządu oraz prowadzą do rozciągnięcia i podrażnienia bogato unerwionej torebki nerkowej.

Ból nerek opisywany jest indywidualnie przez odczuwających go pacjentów. Jednym doskwiera po bokach pleców, innym w ich środkowej części. Często dotyczy jednak okolicy lędźwiowej. W zależności od przyczyny dolegliwości, ból nerki może promieniować do jamy brzusznej lub pachwiny i miednicy mniejszej. Może mieć charakter ciągły, nawracający, ostry, ustępujący lub przewlekły, kolkowy, pulsujący lub tępy.

Ból w kamicy nerkowej

W przypadku kamicy nerkowej lub moczowodowej ból nerek ma charakter kolki, najczęściej zlokalizowany jest jednostronnie w okolicy lędźwi, czyli dolnej części pleców i promieniuje do krocza, pęcherza i cewki moczowej. Można określić go jako pulsujący i falujący, a momenty jego natężenia wynikają z cyklicznego ruchu moczowodów, zastoju moczu i wzrostu napięcia torebki nerkowej. Bólowi często towarzyszy krwiomocz.

Ból w torbielowatości nerek

W torbielowatości bolące nerki są skutkiem podrażnienia i rozciągnięcia bogato unerwionej torebki nerkowej przez liczne torbiele zlokalizowane w miąższu narządu. Ból dotyczy zarówno jamy brzusznej, jak i okolicy lędźwiowej, ma tendencje do przewlekania i przebiega z różnym nasileniem.

Ból w odmiedniczkowym zapaleniu nerek

Typowym objawem jest tępy ból w okolicy lędźwiowej, natomiast objawami towarzyszącymi są wysoka temperatura, wymioty i dolegliwości związane z utrudnionym i bolesnym oddawaniem moczu.

Ból w raku nerki

Dla raka nerki charakterystyczny jest ból w okolicy lędźwiowej, tępy lub kolkowy.

Ból przy urazie nerki

Dolegliwości bólowe dotyczą okolicy lędźwiowej lub okolicy bocznej pleców. Często promieniują do jamy brzusznej lub klatki piersiowej. Na uraz i przyczynę dolegliwości wskazuje zasinienie urazowego miejsca. Bólowi przy urazie nerki w ~95% przypadków towarzyszy krwiomocz, który pacjenci określają jako brunatny lub w kolorze ciemnego piwa. 

Objawy sugerujące choroby nerek

Jakie objawy powinny skłonić nas do wizyty u lekarza, a które mogą wiązać się z chorobami nerek?

• Obrzęki nóg, kostek, stóp, dłoni lub okolicy oczu – wskazują na nadmierne zatrzymanie wody w organizmie;
• zmiana ilości wydalanego moczu (mniej moczu, więcej moczu, częstsze oddawanie moczu, zwłaszcza w nocy);
• krew w moczu;
• pienisty mocz (sugeruje obecność białka w moczu);
• ciemny lub mętny mocz,
• cuchnący mocz;
• ból w okolicy lędźwiowej lub boku;
• pieczenie, ból przy oddawaniu moczu;
• częste parcie na mocz;
• zmęczenie, osłabienie;
• duszność;
• nudności, wymioty;
• brak apetytu, spadek masy ciała nieuzasadniony dietą;
• świąd skóry;
• skurcze mięśni;
• problemy z koncentracją, senność, splątanie;
• nadciśnienie tętnicze, szczególnie trudne do opanowania lekami;
• gorączka i dreszcze (głównie z zakażeniu bakteryjnym nerek).

Jakie badanie na nerki?

Ocena pracy nerek opiera się głównie na badaniach moczu i krwi. Istotne są także badania obrazowe, takie jak USG, a w wybranych przypadkach również biopsja nerki. Badania te pomagają wykryć chorobę, ocenić stopień uszkodzenia nerek i kontrolować skuteczność leczenia.

Pełną ocenę funkcji nerek uzyskuje się po połączeniu wyników badań moczu, badań krwi oraz w razie potrzeby badań obrazowych i histopatologicznych.

Badanie ogólne moczu to jedno z podstawowych i najczęściej wykonywanych badań. Jest proste, tanie i może wykryć nieprawidłowości jeszcze zanim pojawią się niepokojące objawy. Ocenia ono cechy fizyczne i chemiczne moczu oraz obecność takich składników jak białko, glukoza, krwinki czerwone i białe, bakterie czy kryształy. Najczęściej do badania oddaje się poranną próbkę moczu. Wynik może pomóc we wstępnym rozpoznaniu chorób nerek, dróg moczowych, a także niektórych chorób metabolicznych, np. cukrzycy.

Badania specjalistyczne moczu wykonuje się wtedy, gdy potrzebna jest dokładniejsza ocena pracy nerek. Mogą one obejmować:

• pomiar ilości białka lub albuminy w moczu,
• ocenę dobowego wydalania różnych substancji,
• obliczenie wskaźników pokazujących sprawność filtracji nerek.

Szczególne znaczenie ma wskaźnik ACR (stosunek albuminy do kreatyniny w moczu). Niewielkie ilości albuminy wydalanej z moczem mogą być wczesnym sygnałem choroby nerek, np. w przebiegu cukrzycy lub nadciśnienia.

📌 Sprawdź, jak przygotować się do badania moczu – przeczytaj poradnik.

Jeśli lekarz podejrzewa zakażenie układu moczowego, może zlecić badanie mikrobiologiczne moczu, czyli posiew moczu. Pozwala ono wykryć, jaki drobnoustrój wywołał infekcję oraz dobrać odpowiedni antybiotyk. Aby wynik był wiarygodny, mocz powinien być pobrany prawidłowo – ze środkowego strumienia po dokładnym umyciu okolicy cewki moczowej.

W ocenie pracy nerek bardzo ważne są również badania krwi. Oznacza się w nich przede wszystkim substancje, które powinny być usuwane przez nerki.

Najważniejsze parametry to:

• kreatynina i wyliczany na jej podstawie wskaźnik eGFR – pomagają ocenić, jak dobrze nerki filtrują krew,
• mocznik – jego wzrost może świadczyć o pogorszeniu funkcji nerek,
• kwas moczowy – jego podwyższony poziom może towarzyszyć chorobom nerek,
• elektrolity, zwłaszcza sód i potas,
• białko całkowite i albumina – ich obniżenie może wskazywać na utratę białka przez nerki.

Dlaczego te badania są ważne?

Badania moczu i krwi pomagają:

• wcześnie wykryć chorobę nerek,
• ocenić stopień uszkodzenia narządu,
• ustalić przyczynę problemu,
• monitorować przebieg choroby i skuteczność leczenia,
• wykrywać powikłania, takie jak zakażenie, utrata białka czy zaburzenia elektrolitowe.

Jak dbać o nerki?

• Nerki filtrują, więc muszą mieć co filtrować. Dlatego trzeba pić odpowiednią ilość płynów i unikać odwodnienia, zwłaszcza przy gorączce, wymiotach, biegunce i upałach.
• Warto kontrolować ciśnienie tętnicze, bo nadciśnienie jest jedną z głównych przyczyn uszkodzenia nerek.
• Należy dbać o prawidłowy poziom glukozy. Cukrzyca lub stan przedcukrzycowy to czynniki ryzyka rozwoju przewlekłej choroby nerek.
• Dobrze jest ograniczać sól i żywność wysoko przetworzoną, utrzymywać zdrową masę ciała i być regularnie aktywnym fizycznie.
• Ważna jest rezygnacja z używek.
• Należy uważać na leki przeciwbólowe z grupy NLPZ, takie jak ibuprofen czy naproksen. Nadużywanie ich wpływa na przepływ krwi przez nerki i ogranicza filtrację, zwiększając ryzyko przewlekłej choroby nerek.
• Każdy niepokojący objaw należy konsultować z lekarzem.
• Należy badać się profilaktycznie! Proste badanie moczu i stężenia kreatyniny we krwi może wykazać wczesne niepokojące zmiany w nerkach i pozwoli na nie szybko zareagować.

Badania istotne w diagnostyce chorób nerek zestawiono w e-Pakiet nerkowy, a te przydatne w diagnostyce przyczyn obrzęków, zestawiono w e-Pakiet obrzęki.

Dr n. med. Beata Skowron