Odkleszczowe zapalenie opon mózgowych – jak się objawia?

Odkleszczowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych może rozwinąć się w przebiegu kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) – choroby wywoływanej przez wirusa przenoszonego przez kleszcze. Choroba powoduje objawy ze strony układu nerwowego i wymaga specjalistycznej diagnostyki. Jak rozpoznać odkleszczowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, na czym polega leczenie oraz kto powinien rozważyć szczepienie przeciw KZM? 

Kleszczowe zapalenie mózgu – co to jest?

Odkleszczowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych jest najczęstszą postacią kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) – wirusowej choroby zakaźnej wywoływanej przez wirusa kleszczowego zapalenia mózgu (TBEV, ang. tick-borne encephalitis virus), przenoszonego głównie przez zakażone kleszcze.

Mimo swojej nazwy KZM może przebiegać pod różnymi postaciami klinicznymi. U wielu chorych wirus wywołuje przede wszystkim zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, czyli błon otaczających mózg i rdzeń kręgowy. Właśnie tę postać choroby określa się mianem odkleszczowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych.

• Pierwsze objawy mogą przypominać grypę i obejmować gorączkę, osłabienie oraz bóle głowy i mięśni. 
• W późniejszej fazie pojawiają się objawy związane z zajęciem układu nerwowego, takie jak silny ból głowy, nudności, wymioty, sztywność karku, zaburzenia równowagi czy osłabienie siły mięśniowej kończyn. 

Pakiety badań wspierające kontrolę zdrowia

Odkleszczowe zapalenie opon mózgowych – występowanie

Odkleszczowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych jest najczęstszą postacią neurologiczną kleszczowego zapalenia mózgu, szczególnie u dzieci. U dorosłych równie często występuje cięższa postać choroby obejmująca jednocześnie opony mózgowo-rdzeniowe i mózg. 

W Polsce kleszczowe zapalenie mózgu jest najczęstszą wirusową neuroinfekcją i odpowiada za ponad 86% rozpoznanych przypadków zapalenia mózgu. W ostatnich latach liczba zachorowań wyraźnie wzrasta – w 2024 roku odnotowano 799 przypadków KZM. Rzeczywista liczba zakażeń może być jednak większa, ponieważ część infekcji przebiega bezobjawowo lub nie zostaje rozpoznana.

Cały obszar Polski objęty jest ryzykiem występowania wirusa kleszczowego zapalenia mózgu. Najwięcej zachorowań rejestruje się w województwach podlaskim i warmińsko-mazurskim oraz na Śląsku. Zachorowania występują głównie od późnej wiosny do jesieni, co jest związane z okresem największej aktywności kleszczy.

📌 Sprawdź: Urwany kleszcz – co zrobić, gdy część kleszcza pozostaje w skórze?

Odkleszczowe zapalenie opon mózgowych u dzieci – objawy

U dzieci kleszczowe zapalenie mózgu częściej niż u dorosłych przebiega pod postacią odkleszczowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. U około 30% zakażonych nie występują żadne objawy. U pozostałych choroba może przebiegać dwufazowo. Okres wylęgania wynosi najczęściej 7-14 dni, choć może sięgać nawet 28 dni. 

Pierwsza faza choroby trwa zwykle od 1 do 8 dni i przypomina infekcję wirusową. Mogą pojawić się gorączka, osłabienie, bóle głowy, mięśni i stawów oraz utrata apetytu. Dolegliwości ustępują samoistnie, dlatego często nie są wiązane z zakażeniem wirusem KZM.

U części chorych po kilku dniach pozornej poprawy rozwija się druga faza związana z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego. Najczęstsza postać choroby – odkleszczowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych – objawia się:

• gorączką,
• silnym bólem głowy,
• nudnościami i wymiotami,
• nadwrażliwością na światło,
• sztywnością karku,
• sennością i pogorszeniem samopoczucia.

U dzieci choroba zazwyczaj ma łagodniejszy przebieg niż u dorosłych, a cięższe postacie związane z zajęciem mózgu lub rdzenia kręgowego występują rzadziej. Nie oznacza to jednak, że zakażenie jest całkowicie niegroźne. W przypadku wystąpienia objawów sugerujących zajęcie układu nerwowego konieczna jest pilna konsultacja lekarska i diagnostyka szpitalna.

Odkleszczowe zapalenie opon mózgowych – badania

Rozpoznanie odkleszczowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych wymaga oceny objawów oraz badań laboratoryjnych. W przypadku podejrzenia choroby konieczna jest zwykle hospitalizacja. 

Diagnostyka obejmuje przede wszystkim:

• punkcję lędźwiową i badanie płynu mózgowo-rdzeniowego w celu oceny obecności stanu zapalnego,
• oznaczenie przeciwciał anty-TBEV w klasie IgM, świadczących o świeżym zakażeniu,
• oznaczenie przeciwciał anty-TBEV w klasie IgG, związanych z odpowiedzią immunologiczną organizmu.

📌 Przeczytaj: Repelenty na kleszcze — jak chronić się przed ukąszeniami?

Odkleszczowe zapalenie opon mózgowych – leczenie

Odkleszczowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych wymaga leczenia szpitalnego. Obecnie nie istnieje lek zwalczający wirusa kleszczowego zapalenia mózgu, dlatego stosuje się leczenie objawowe mające na celu złagodzenie dolegliwości oraz zapobieganie powikłaniom.

Leczenie może obejmować:

• leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe,
• odpowiednie nawodnienie,
• zmniejszanie ciśnienia śródczaszkowego,
• monitorowanie objawów neurologicznych,
• rehabilitację.

U pacjentów z cięższym przebiegiem choroby, zwłaszcza z zaburzeniami oddychania lub porażeniami, konieczna może być opieka na oddziale intensywnej terapii oraz zastosowanie wspomagania oddechu. 

Odkleszczowe zapalenie opon mózgowych – szczepionka

Jedyną skuteczną metodą zapobiegania kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM) jest szczepienie. Chroni ono przed zakażeniem wirusem kleszczowego zapalenia mózgu (TBEV), a tym samym zmniejsza ryzyko rozwoju odkleszczowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych oraz innych neurologicznych postaci choroby. 

Szczepienie jest zalecane zarówno dzieciom, jak i dorosłym. W zależności od preparatu można je rozpocząć już po ukończeniu 1. roku życia. Wirus KZM występuje na terenie całej Polski oraz w wielu krajach Europy, dlatego szczepienie warto rozważyć niezależnie od miejsca zamieszkania.

Szczególnie zaleca się je:

• osobom aktywnie spędzającym czas na świeżym powietrzu,
• osobom pracującym na terenach zielonych,
• turystom i podróżującym do regionów endemicznych,
• dzieciom,
• seniorom.

Podstawowy schemat szczepienia obejmuje trzy dawki podawane w ciągu kilku do kilkunastu miesięcy. Dla utrzymania ochrony konieczne są dawki przypominające, podawane zgodnie z zaleceniami producenta i lekarza. 

Najlepiej rozpocząć szczepienie przed sezonem największej aktywności kleszczy, jednak szczepić można się przez cały rok. W sytuacjach wymagających szybkiego uzyskania ochrony możliwe jest również zastosowanie przyspieszonego schematu szczepienia. 

Mgr Marta Filipowska