Mononukleoza zakaźna – objawy

Mononukleoza zakaźna często przypomina anginę lub grypę, ale w jej przypadku osłabienie może utrzymywać się znacznie dłużej. Chorobę najczęściej wywołuje wirus Epsteina-Barr, przenoszony głównie przez ślinę. Właściwe rozpoznanie jest ważne także dlatego, że u części chorych powiększa się śledziona, a zbyt szybki powrót do aktywności fizycznej może być niebezpieczny. Sprawdź, jakie badania pomagają potwierdzić zakażenie i jak leczy się to schorzenie.

Czym jest mononukleoza zakaźna?

Mononukleoza zakaźna to zespół objawów, który najczęściej rozwija się podczas pierwszego zakażenia wirusem Epsteina-Barr (EBV). Patogen należy do rodziny herpeswirusów i po zakażeniu pozostaje w organizmie w stanie utajenia, zwykle nie powodując dalszych dolegliwości.

U małych dzieci zakażenie często przebiega bezobjawowo albo przypomina łagodną infekcję. Typowa mononukleoza częściej występuje u nastolatków i młodych dorosłych. Na jej cięższy przebieg bardziej narażone są osoby z zaburzeniami odporności.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/guzek-za-uchem-co-to-moze-byc/

Jak można zarazić się mononukleozą?

EBV przenosi się przede wszystkim przez ślinę. Do zakażenia może dojść podczas pocałunku, korzystania ze wspólnego kubka, butelki, sztućców lub szczoteczki do zębów. U dzieci źródłem wirusa mogą być także wkładane do ust zabawki. Znacznie rzadziej EBV przenosi się przez krew, przeszczepiony narząd lub podczas kontaktu seksualnego.

Objawy pojawiają się zwykle po około 4-6 tygodniach. Zakażona osoba może wydalać wirusa jeszcze przed zachorowaniem i przez wiele tygodni, a czasem miesięcy po ustąpieniu dolegliwości. Nie da się więc wskazać jednego dnia, po którym ryzyko zakażenia całkowicie znika.

Jakie są objawy mononukleozy?

Dolegliwości mogą narastać stopniowo i nie zawsze występują jednocześnie. Najbardziej typowe jest połączenie gorączki, zapalenia gardła i powiększenia węzłów chłonnych, szczególnie tych znajdujących się z tyłu szyi.

Możliwe objawy obejmują:

• silne zmęczenie, osłabienie, bóle głowy i mięśni,
• gorączkę oraz dreszcze,
• ból gardła, powiększenie migdałków i biały lub szary nalot,
• powiększone, zwykle tkliwe węzły chłonne szyi, pach lub pachwin,
• wybroczyny na podniebieniu, obrzęk powiek albo wysypkę,
• powiększenie wątroby lub śledziony, czasem z uczuciem pełności albo bólem w górnej części brzucha.

Nalot na migdałkach nie oznacza automatycznie zakażenia bakteryjnego. Powiększenie śledziony również nie zawsze wywołuje zauważalne dolegliwości.

Mononukleoza u dzieci i dorosłych

U małego dziecka mogą wystąpić gorączka, niechęć do jedzenia, rozdrażnienie, senność i powiększenie węzłów chłonnych. Zakażenie często jest jednak skąpoobjawowe i przypomina przeziębienie.

U nastolatków i dorosłych częściej występuje silny ból gardła, wysoka gorączka, wyraźne powiększenie węzłów chłonnych oraz znaczne zmęczenie. Objawy mogą utrudniać naukę, pracę i wykonywanie zwykłych codziennych czynności.

Jak długo trwa mononukleoza?

Najostrzejsze objawy zwykle ustępują w ciągu 2–4 tygodni. Ból gardła i gorączka często mijają wcześniej, natomiast powiększone węzły, osłabienie oraz mniejsza wydolność mogą utrzymywać się dłużej. U części osób zmęczenie trwa nawet przez kilka miesięcy.

Jeżeli dolegliwości utrzymują się ponad pół roku, nasilają się albo ponownie pojawia się gorączka, trzeba poszukać także innych przyczyn. Długotrwałe osłabienie nie oznacza automatycznie, że zakażenie EBV pozostaje aktywne.

Jak diagnozuje się mononukleozę?

W procesie diagnostycznym lekarz bierze pod uwagę przebieg choroby, wygląd gardła, lokalizację powiększonych węzłów oraz stan wątroby i śledziony. Ponieważ podobne objawy występują także w innych zakażeniach, często potrzebne są badania krwi.

W morfologii krwi może wystąpić zwiększona liczba limfocytów – w tym limfocytów atypowych, czyli komórek układu odpornościowego o zmienionym wyglądzie. Możliwe są również przejściowe zmniejszenie liczby płytek krwi oraz podwyższone aktywności enzymów wątrobowych.

Szybkie badanie w kierunku mononukleozy zakaźnej wykrywa przeciwciała heterofilne. Może wspierać rozpoznanie, ale bywa ujemne na początku choroby oraz u dzieci poniżej 5. roku życia. Ujemny wynik przy typowych objawach nie wyklucza więc zakażenia.

Dokładniejsza diagnostyka opiera się na swoistych przeciwciałach przeciw EBV. Przeciwciała IgM przeciw antygenowi kapsydowemu VCA pojawiają się wcześnie i zwykle zanikają po kilku tygodniach. Przeciwciała IgG anty-VCA pozostają natomiast na całe życie, dlatego sam dodatni wynik IgG nie potwierdza świeżego zakażenia. Pomocne może być też wykonanie profilu przeciwciał IgG i IgM przeciw EBV.

Przy nietypowym przebiegu lekarz może zlecić badania w kierunku paciorkowca, CMV, toksoplazmozy, wirusowego zapalenia wątroby B lub C, także HIV. USG brzucha wykonuje się w uzasadnionych przypadkach, ale nie jest rutynowo potrzebne każdej osobie przed powrotem do aktywności.

Mononukleoza a angina i grypa

Mononukleoza może przypominać anginę paciorkowcową, ponieważ obie choroby powodują gorączkę, ból gardła i nalot na migdałkach. W mononukleozie częstsze są jednak powiększenie węzłów z tyłu szyi, długotrwałe zmęczenie oraz powiększenie śledziony lub wątroby. Anginę paciorkowcową potwierdza szybki test antygenowy albo posiew z gardła.

Grypa częściej rozpoczyna się nagle i powoduje wyraźne bóle mięśni, kaszel oraz inne objawy ze strony dróg oddechowych. Mononukleoza zwykle rozwija się wolniej, a osłabienie może utrzymywać się przez wiele tygodni.

Jak leczy się mononukleozę?

Nie ma leku, który rutynowo usuwa EBV z organizmu i skraca niepowikłaną mononukleozę. Leczenie polega na odpoczynku, przyjmowaniu odpowiedniej ilości płynów oraz łagodzeniu bólu i gorączki. Preparaty przeciwbólowe i przeciwgorączkowe trzeba stosować zgodnie z zaleceniami. Dzieciom i młodzieży nie podaje się kwasu acetylosalicylowego.

Przy bólu gardła pomocne bywają chłodne napoje, częste przyjmowanie małych ilości płynów oraz miękkie posiłki. Nie istnieje specjalna dieta, która w wyraźny sposób wspierałaby osoby chore. Jeżeli próby wątrobowe są nieprawidłowe, trzeba zrezygnować z alkoholu i omówić z lekarzem przyjmowane leki oraz suplementy.

Antybiotyki nie działają na EBV. Stosuje się je tylko wtedy, gdy badania potwierdzą współistniejące zakażenie bakteryjne. Ampicylina i amoksycylina często powodują u osoby z mononukleozą rozległą wysypkę. Taka reakcja nie zawsze oznacza trwałą alergię na penicyliny, ale wymaga oceny lekarskiej.

Leki przeciwwirusowe i glikokortykosteroidy nie są zalecane rutynowo. Steroid może być potrzebny w ciężkim przebiegu, np. gdy obrzęk migdałków zagraża drożności dróg oddechowych lub pojawiają się poważne powikłania dotyczące krwi.

Odpoczynek i powrót do aktywności

Podczas gorączki i znacznego osłabienia potrzebny jest odpoczynek. Po poprawie można stopniowo wracać do lekkich codziennych zajęć, kierując się samopoczuciem.

Przez co najmniej 3 tygodnie od początku objawów należy unikać sportów kontaktowych, intensywnego wysiłku i dźwigania. Powrót do lekkiej aktywności jest zazwyczaj możliwy po ustąpieniu gorączki i wyraźnej poprawie stanu zdrowia.

Jakie powikłania może powodować mononukleoza?

Większość osób zdrowieje bez trwałych następstw. Najbardziej znanym powikłaniem jest pęknięcie powiększonej śledziony. Zdarza się rzadko, ale może prowadzić do krwawienia do jamy brzusznej i wymaga natychmiastowej pomocy. Ryzyko jest największe w pierwszych tygodniach choroby.

Możliwe są także zapalenie wątroby i żółtaczka, obrzęk migdałków utrudniający oddychanie, niedokrwistość hemolityczna, małopłytkowość oraz rzadkie powikłania neurologiczne lub kardiologiczne.

Pilnej oceny wymagają:

• nagły ból w lewej górnej części brzucha, ból lewego barku, omdlenie albo znaczne osłabienie,
• trudność w oddychaniu, niemożność przełknięcia śliny lub narastający obrzęk gardła,
• żółte zabarwienie skóry lub oczu, ciemny mocz albo silny ból brzucha,
• objawy odwodnienia lub brak możliwości przyjmowania płynów,
• zaburzenia świadomości, sztywność karku, drgawki lub inne nagłe objawy neurologiczne,
• brak poprawy albo wyraźne pogorszenie po początkowym osłabieniu dolegliwości.

Szczególnie nagły, silny ból brzucha albo trudność w oddychaniu wymagają niezwłocznej pomocy medycznej.

Jak zapobiegać zakażeniu?

Nie ma obecnie szczepionki przeciw EBV. Podczas choroby należy unikać pocałunków oraz dzielenia się napojami, jedzeniem, sztućcami, szczoteczką do zębów i przedmiotami mającymi kontakt ze śliną. Ważne jest także mycie rąk i czyszczenie dziecięcych zabawek wkładanych do ust.

Całkowite zapobieganie zakażeniu jest trudne, ponieważ wirus może być obecny w ślinie przed wystąpieniem objawów i długo po ich ustąpieniu. Mononukleoza nie przenosi się jednak tak łatwo jak przeziębienie podczas krótkiego, przypadkowego kontaktu.

Pytania i odpowiedzi

Czy mononukleozę można przejść drugi raz?

Typową mononukleozę związaną z pierwszym zakażeniem EBV przechodzi się zwykle raz. Wirus pozostaje w organizmie i może się reaktywować, lecz u osoby z prawidłową odpornością zazwyczaj nie wywołuje ponownie pełnego obrazu choroby. Podobne objawy po latach wymagają rozważenia także innych przyczyn.

Kiedy można wrócić do szkoły lub pracy?

W przypadku tej choroby nie obowiązuje wielotygodniowy okres izolacji. Powrót jest możliwy, gdy minie gorączka, można normalnie jeść i pić, a samopoczucie pozwala na naukę lub pracę. Ograniczenie wysiłku fizycznego trwa jednak dłużej niż nieobecność w szkole czy pracy.

Czy suplementy wspomagają leczenie mononukleozy?

Nie wykazano, aby jakikolwiek suplement diety skracał mononukleozę lub usuwał EBV. Uzupełnianie witamin i składników mineralnych jest uzasadnione przy stwierdzonym niedoborze lub wskazaniu lekarza.

Czy po chorobie trzeba kontrolować wątrobę i śledzionę?

Nie każdy potrzebuje takich samych kontroli. Lekarz może powtórzyć morfologię i próby wątrobowe, jeżeli wcześniej były nieprawidłowe lub objawy się utrzymują. USG śledziony wykonuje się przy konkretnych wskazaniach, a nie rutynowo u wszystkich osób po mononukleozie.

Do jakiego lekarza zgłosić się z podejrzeniem mononukleozy?

Pierwszej oceny dokonuje lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, a u dziecka pediatra. Konsultacja laryngologiczna, zakaźna, hematologiczna albo pilna pomoc szpitalna mogą być potrzebne przy ciężkim przebiegu, nietypowych wynikach lub powikłaniach.

Jakie są najczęstsze mity dotyczące mononukleozy?

Nie jest to wyłącznie „choroba pocałunków”, ponieważ wirus przenosi się również przez przedmioty mające kontakt ze śliną. Antybiotyk nie leczy zakażenia EBV, a dodatni wynik IgG nie dowodzi świeżej infekcji. Utrzymujące się zmęczenie także nie zawsze oznacza, że wirus nadal jest aktywny.

Autor: Marta Drzazga

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela