Jakie badania należy wykonać w ciąży?

Ciąża to wyjątkowy czas dla każdej kobiety, pełen przygotowań i szczególnej dbałości o zdrowie. W tym okresie wykonuje się szereg badań diagnostycznych, których celem jest sprawdzenie stanu zdrowia przyszłej mamy i rozwoju dziecka. Systematyczne badania w ciąży pozwalają osobie prowadzącej ciążę zbudować kompleksową historię jej przebiegu i stale kontrolować stan zdrowia matki oraz dziecka. W sytuacji zagrożenia historia badań umożliwia szybką reakcję i podjęcie odpowiednich kroków.

Ministerstwo Zdrowia określiło kalendarz opieki w standardzie organizacyjnym opieki okołoporodowej. Zakres badań może być rozszerzany, jeżeli stan zdrowia kobiety lub wyniki wcześniejszej diagnostyki wskazują na taką potrzebę.

Badania na początku ciąży

Pierwsza wizyta u ginekologa ma sens, jeśli wynik testu ciążowego jest dodatni, a opóźnienie miesiączki wynosi przynajmniej 2 tygodnie. Wówczas lekarz może potwierdzić, czy jest to ciąża wewnątrzmaciczna i ocenić liczbę widocznych zarodków. Zgodnie z aktualnym standardem badanie cytologiczne wykonuje się, jeśli nie zostało przeprowadzone w ciągu 12 miesięcy przed ciążą.

Pakiety badań wspierające kontrolę zdrowia

Kalendarz badań w ciąży 

Do 10. tygodnia ciąży lub w chwili pierwszego zgłoszenia się osoba prowadząca ciążę zleca podstawowe badania laboratoryjne, a także informuje o terminie badań prenatalnych. Wykonuje się je zazwyczaj między 11. a 14. tygodniem, lecz często już na początku ciąży omawia się ich przebieg i znaczenie.

Podstawowe badania krwi w ciąży do 10 tygodnia ciąży

• Oznaczenie grupy krwi wraz z Rh (2 oznaczenia) oraz przeciwciał odpornościowych do antygenów krwinek czerwonych – badanie wykonuje się, jeśli kobieta nie ma odpowiednio potwierdzonego wyniku grupy krwi. Pozwala ono ocenić ryzyko niezgodności serologicznej między matką a płodem. W określonych sytuacjach w trakcie ciąży podaje się immunoglobulinę anty-D.
• Morfologia krwi i stężenie ferrytyny – morfologia ocenia m.in. liczbę krwinek i stężenie hemoglobiny, a ferrytyna pomaga oszacować zapasy żelaza i ryzyko jego niedoboru.
• Stężenie glukozy we krwi na czczo – służy ocenie gospodarki węglowodanowej. U kobiet z czynnikami ryzyka cukrzycy ciążowej już na tym etapie wykonuje się trzypunktowy doustny test obciążenia glukozą (OGTT).
• Badanie w kierunku kiły – badanie przesiewowe wykrywające zakażenie krętkiem kiły, które może przebiegać bezobjawowo i stanowić zagrożenie dla rozwijającego się dziecka.
• Badania w kierunku HIV i HCV – pozwalają wykryć zakażenia, których rozpoznanie ma znaczenie dla dalszego prowadzenia ciąży oraz ograniczenia ryzyka transmisji na dziecko.
• Badanie w kierunku toksoplazmozy (IgG, IgM) – wykonuje się je, o ile kobieta nie przedstawi wyniku sprzed ciąży potwierdzającego obecność przeciwciał IgG.
• Oznaczenie TSH – pozwala ocenić czynność tarczycy, której zaburzenia mogą wpływać na przebieg ciąży i rozwój dziecka.
• Badanie antygenu HBs (HBsAg) – służy wykryciu zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu B (HBV).
• Ocena odporności na różyczkę – badanie wykraczające poza katalog badań laboratoryjnych wskazany w aktualnym standardzie, ale może być zalecone w zależności od wywiadu i dokumentacji szczepień.

Na początku ciąży wykonuje się również badanie ogólne moczu. Standard obejmuje także kontrolę stomatologiczną oraz cytologię, jeśli nie była wykonywana w ciągu 12 miesięcy przed ciążą.

Badania w ciąży między 11. a 14. tygodniem

Między 11. a 14. tygodniem ciąży wykonuje się pierwsze badanie USG oraz badania prenatalne (test podwójny, nazywany także testem PAPP-A, uwzględniający oznaczenie białka PAPP-A i wolnej podjednostki beta hCG – free-β-hCG), określające ryzyko wystąpienia u dziecka wad genetycznych – zespołu Downa (trisomia 21), Edwardsa (trisomia 18) i Pataua (trisomia 13).

Test podwójny, a także inne badania wykonywane z krwi w zależności od wieku ciąży – AFP, estriol oraz USG pierwszego (11.–14. tydzień) i drugiego (18.–22. tydzień i 6 dni) trymestru od 5 czerwca 2024 roku należą do badań refundowanych. Badania te mogą wykonać nieodpłatnie wszystkie kobiety w ciąży, niezależnie od wieku. Refundacja obowiązuje również w przypadku konieczności odbycia porady genetycznej lub wykonania badań inwazyjnych (np. amniopunkcji, biopsji trofoblastu lub kordocentezy), jeżeli wynik badań nieinwazyjnych jest niepokojący i wymaga weryfikacji.

Skierowanie na wymienione badania wystawia lekarz prowadzący ciążę.

Badania prenatalne

Testem dokładniejszym niż PAPP-A jest test Sanco, który wykonuje się, gdy zachodzi podwyższone prawdopodobieństwo wystąpienia wad płodu. Test jest nieinwazyjny, a materiał do wykonania pozyskuje się z próbki krwi. W badaniu w zakresie podstawowym ocenia się ryzyko wystąpienia takich chorób, jak zespoły Downa, Edwardsa i Pataua. Rozszerzona wersja pozwala wykryć zespoły Angelmana, DiGeorge’a, Pradera-Williego i kociego krzyku. Test Sanco to przesiewowe badanie prenatalne, pozwalające na analizę obecnego we krwi ciężarnej materiału genetycznego płodu pod kątem obecności wad chromosomowych. Jego dokładność wynosi prawie 99%, a wykonanie nie stanowi zagrożenia dla matki i dziecka.

Nowe możliwości w diagnostyce prenatalnej – badanie DiagNIPT

DiagNIPT to nowe, nieinwazyjne, przesiewowe badanie prenatalne, które można wykonać od 10. tygodnia ciąży pojedynczej lub bliźniaczej.

• Wymaga jedynie pobrania próbki krwi przyszłej mamy.
• Badanie analizuje obecne we krwi ciężarnej pozakomórkowe DNA płodowe i ocenia ryzyko najczęstszych nieprawidłowości chromosomowych:
• trisomii 21, 18 i 13, związanych odpowiednio z zespołem Downa, Edwardsa i Pataua.
• W rozszerzonym zakresie może również obejmować określenie płci genetycznej dziecka oraz zaburzenia liczby chromosomów płci, takie jak zespół Turnera, potrójnego X, Klinefeltera i Jacobsa.
• Wynik badania określa niskie lub wysokie ryzyko danej nieprawidłowości, ale nie stanowi ostatecznej diagnozy, dlatego powinien zostać omówiony z lekarzem, a wynik wysokiego ryzyka wymaga potwierdzenia badaniem diagnostycznym (inwazyjnym).

Badania w ciąży między 15. a 26. tygodniem

Pomiędzy 15. a 20. tygodniem ciąży wykonuje się morfologię krwi oraz badanie ogólne moczu, natomiast między 18. a 22. tygodniem wykonywane jest USG. Podczas badania ultrasonograficznego lekarz oceni, czy dziecko rozwija się prawidłowo i oszacuje masę jego ciała. Możesz w tym samym czasie zdecydować się na badanie ultrasonograficzne 4D, dzięki któremu zobaczysz mimikę i ruchy dziecka.

Od 21. do 26. tygodnia ciąży ponownie wykonuje się badanie ogólne moczu, a u kobiet z ujemnym wynikiem badania w kierunku toksoplazmozy w I trymestrze – oznaczenie przeciwciał IgG i IgM. Między 24. a 28. tygodniem przeprowadza się doustny test obciążenia 75 g glukozy (OGTT) z trzema oznaczeniami stężenia glukozy: na czczo, po 1 godzinie i po 2 godzinach. W tym samym okresie u kobiet Rh ujemnych oznacza się przeciwciała anty-D.

Badania w ciąży między 27. a 32. tygodniem

Między 27. a 32. tygodniem ciąży wykonuje się morfologię krwi, badanie ogólne moczu oraz badanie USG zgodnie z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników. W przypadku występowania wskazań między 28. a 30. tygodniem podaje się immunoglobulinę anty-D. Podczas wizyty ocenia się również czynność serca płodu, masę ciała, ciśnienie tętnicze i ryzyko ciążowe.

Badania w ciąży między 33. a 37. tygodniem

W tym okresie przeprowadza się badanie podmiotowe, przedmiotowe i położnicze, ocenia czynność serca i ruchy płodu, bada gruczoły sutkowe, mierzy masę ciała i ciśnienie tętnicze oraz ocenia ryzyko ciążowe i nasilenie objawów depresji. Osoba prowadząca ciążę zleca także następującą diagnostykę:

• morfologię krwi;
• badanie ogólne moczu;
• badanie antygenu HBs (HBsAg), które pomaga wykryć zakażenie wirusem HBV odpowiedzialnym za wirusowe zapalenie wątroby typu B;
• badanie w kierunku wirusa HIV;
• posiew z pochwy i odbytu w kierunku paciorkowców B-hemolizujących (GBS), wykonywany między 35. a 37. tygodniem ciąży;
• badanie w kierunku kiły i HCV – wyłącznie u kobiet ze zwiększonym ryzykiem zakażenia.

Badania w ciąży między 38. a 39. tygodniem

W 38. oraz 39. tygodniu ciąży wykonuje się ponownie morfologię krwi i badanie ogólne moczu oraz ocenia czynność serca i ruchy dziecka. Kolejna wizyta powinna odbyć się niezwłocznie po 40. tygodniu ciąży.

Jakie badania wykonuje się przed porodem?

Niezwłocznie po 40. tygodniu ciąży wykonuje się badanie KTG, dzięki któremu specjalne czujniki mierzą liczbę uderzeń serca dziecka i napięcie mięśni macicy, oraz badanie ultrasonograficzne. Jeśli wyniki są prawidłowe, a ruchy płodu są odczuwane prawidłowo, kolejne KTG i USG przeprowadza się po 7 dniach. Podczas tej wizyty ustala się datę hospitalizacji tak, aby poród odbył się przed końcem 42. tygodnia ciąży.

Marta Skrzypek

Lek. Agnieszka Źędzian