Guz mózgu – symptomy i diagnostyka

Guzy mózgu to heterogenna grupa chorób nowotworowych, różniąca się budową histologiczną, lokalizacją i obrazem klinicznym. Mimo coraz bardziej zaawansowanych narzędzi diagnostyczno-terapeutycznych rozpoznawanie i leczenie zmian rozrostowych w obrębie ośrodkowego układu nerwowego nadal pozostaje sporym wyzwaniem. Jakie są rodzaje nowotworów mózgu? Które z nich występują najczęściej u osób dorosłych? W artykule omówimy najważniejsze aspekty dotyczące czynników ryzyka, objawów oraz metod diagnostyki guzów mózgu. 

Guzy mózgu – jakie są ich rodzaje?

Nowotwory ośrodkowego układu nerwowego (OUN) to heterogenna grupa chorób, różniąca się budową histologiczną, lokalizacją wewnątrz czaszki i obrazem klinicznym zmian chorobowych. W obrębie czaszki rozwijają się zarówno łagodne nowotwory mózgu, jak i zmiany charakteryzujące się skłonnością do naciekania sąsiednich struktur i dawania przerzutów odległych. Podstawowy podział nowotworów OUN  wyróżnia pierwotne guzy mózgu oraz wtórne guzy wewnątrzczaszkowe, czyli przerzuty nowotworów złośliwych, zlokalizowanych pierwotnie w innych narządach.

Pierwotne guzy mózgu

Pierwotne guzy wewnątrzczaszkowe mogą wywodzić się z różnych struktur w obrębie czaszki – opon mózgowych, komórek gleju, komórek zarodkowych, nerwów czaszkowych i wielu innych. Występują rzadko – stanowią zaledwie ok. 1,4% przypadków nowotworów u osób dorosłych, nieco częściej dotyczą mężczyzn niż kobiet. Szczyt zachorowań przypada między 55. a 64. rokiem życia. Do pierwotnych nowotworów mózgu należą m.in.: oponiaki, wyściółczaki, rdzeniaki, zarodczaki czy glejaki, w tym bardzo złośliwy glejak wielopostaciowy, któremu często towarzyszy obrzęk mózgu.

📌 Zobacz także: Oponiak mózgu – co to jest? Poznaj objawy i rokowanie

Wtórne guzy wewnątrzczaszkowe

Wtórne guzy mózgu to najczęściej przerzuty nowotworów zlokalizowanych w innych narządach, np. raka płuc, piersi, prostaty czy czerniaka. Szacuje się, że około 10–26% pacjentów umierających z powodu nowotworu złośliwego w momencie śmierci ma przerzuty do mózgu. W przebiegu niektórych z nich (np. drobnokomórkowego raka płuc) stosowana bywa profilaktyczna radioterapia czaszki, mająca na celu zmniejszenie ryzyka wystąpienia wtórnych guzów wewnątrzczaszkowych.

Rak mózgu – dlaczego nie powinno się używać tego terminu?

Pacjenci często stosują określenie „rak mózgu” do opisania zmian nowotworowych w obrębie mózgu. Określenie to jest jednak nieprawidłowe i nie powinno być stosowane. W terminologii medycznej termin „rak” odnosi się do złośliwych nowotworów wywodzących się z komórek nabłonkowych. W mózgu ilość tych komórek jest znikoma. Pierwotne nowotwory zlokalizowane w mózgu wywodzą się z innych komórek, np. z komórek gleju (tworzących tkankę wspierającą mózg).

Nowotwory mózgu – jakie są ich przyczyny?

Do udowodnionych czynników ryzyka rozwoju pierwotnych guzów mózgu należą:

• narażenie na wysokie dawki promieniowania jonizującego;
• czynniki genetyczne – mutacje genów związane z takimi schorzeniami, jak:
  • choroba Cowdena;
  • zespół Li-Fraumeni;
  • zespół Golina;
  • neurofibromatoza (nerwiakowłókniakowatość) typu 1 i 2;
  • choroba von Hippla-Lindaua.

Jakie objawy mogą wskazywać na guza mózgu?

Objawy nowotworu mózgu można podzielić na objawy ogólne (np. bóle głowy, drgawki) oraz ogniskowe, ściśle związane z lokalizacją guza (np. jednostronny niedowład, zmiana zachowania). 

Wczesne objawy guza mózgu obejmują najczęściej:

• bóle głowy,
• drgawki,
• jednostronny niedowład,
• zaburzenia równowagi,
• zaburzenia mowy,
• zaburzenia wzroku,
• dezorientację,
• jednostronne zaburzenia czucia,
• zmiany zachowania,
• podwójne widzenie,
• inne objawy – zaburzenia węchu, zaburzenia poznawcze, senność, trudności z przełykaniem, nudności i wymioty, sztywność karku.

Ból głowy jest najczęstszym wczesnym objawem guza mózgu. Okazuje się zwykle bardzo silny, występuje przede wszystkim w godzinach porannych i towarzyszą mu nudności i wymioty. Towarzyszące nowotworowi objawy ogniskowe mogą wskazywać na lokalizację guza. Dla przykładu, otępienie, zaburzenia mowy i zmiana zachowania sugerują obecność nowotworu w płacie czołowym. Z kolei oczopląs i zaburzenia koordynacji ruchowej powinny wzbudzać podejrzenie zmiany ogniskowej móżdżku.

Jakie badania wykonać w przypadku podejrzenia guza mózgu?

Tzw. złotym standardem diagnostycznym u osób z objawami wskazującymi na obecność guza mózgu jest rezonans magnetyczny głowy (MRI) z kontrastem. Jeśli u pacjenta występują przeciwwskazania do MRI, wykonuje się tomografię komputerową. W zależności od wyniku obrazowania konieczne może być wykonanie biopsji zmiany i badania histopatologicznego uzyskanego materiału. Wynik tego badania ostatecznie potwierdza rozpoznanie choroby.

W przypadku podejrzenia wtórnego charakteru zmian rozrostowych w obrębie mózgu konieczne jest wykonanie badań mających na celu zlokalizowanie pierwotnego nowotworu. Oprócz badań obrazowych (m.in. tomografii komputerowej klatki piersiowej, jamy brzusznej i miednicy), endoskopowych i mammografii (u kobiet) wskazane może być wykonanie podstawowych badań krwi i oznaczenie poziomu markerów nowotworowych. Ich wybór powinien być dostosowany do płci pacjenta.

Czy morfologia wykryje guza mózgu?

Morfologia krwi nie jest badaniem, które może potwierdzić lub wykluczyć guza mózgu. Pozwala jednak wykryć niektóre powikłania choroby nowotworowej lub jej leczenia, np. niedokrwistość.

Autor: lek. Agnieszka Żędzian