
Gangrena (zgorzel) – objawy, przyczyny, rodzaje i metody leczenia
Gangrena, nazywana również zgorzelą, to poważny proces chorobowy polegający na obumarciu tkanek w wyniku ich niedokrwienia, zakażenia lub działania szkodliwych czynników. Najczęściej dotyczy kończyn dolnych, szczególnie u osób z zaburzeniami krążenia, cukrzycą lub przewlekłymi chorobami naczyń, jednak może rozwinąć się także w innych częściach organizmu. Nieleczona gangrena stanowi zagrożenie dla zdrowia i życia, dlatego wymaga szybkiej diagnostyki oraz wdrożenia odpowiedniego leczenia.

Czym jest gangrena (zgorzel)?
Gangrena, czyli zgorzel, to martwica tkanek powstająca w wyniku ich niedostatecznego ukrwienia, zakażenia bakteryjnego lub połączenia obu tych mechanizmów. Gdy komórki nie otrzymują odpowiedniej ilości tlenu i substancji odżywczych, dochodzi do ich uszkodzenia, a następnie obumarcia.
Proces może obejmować skórę, tkankę podskórną, mięśnie, a w ciężkich przypadkach również głębiej położone struktury. Najczęściej występuje na palcach stóp, stopach i kończynach dolnych, ale może pojawić się także w obrębie jamy brzusznej, narządów płciowych czy tkanek wewnętrznych.
Gangrena nie jest samodzielną chorobą, lecz powikłaniem różnych stanów prowadzących do niedokrwienia lub zakażenia tkanek. Ze względu na szybki przebieg i ryzyko rozwoju sepsy wymaga pilnej konsultacji lekarskiej.
Jakie są rodzaje zgorzeli?
Wyróżnia się kilka podstawowych rodzajów gangreny. Różnią się one przyczyną powstania, przebiegiem oraz sposobem leczenia.
Zgorzel sucha
Zgorzel sucha rozwija się najczęściej w wyniku przewlekłego niedokrwienia tkanek. Dochodzi do niej, gdy dopływ krwi zostaje stopniowo ograniczony, np. na skutek miażdżycy tętnic lub zaawansowanej choroby naczyń obwodowych.
Charakterystyczne objawy zgorzeli suchej to:
- stopniowa zmiana koloru skóry na siną, fioletową lub czarną,
- wysuszenie i zmniejszenie objętości obumarłej tkanki,
- wyraźne oddzielenie zdrowej i martwej części,
- brak typowego, intensywnego zapachu rozkładającej się tkanki.
Ten rodzaj zgorzeli rozwija się zwykle powoli. W początkowym okresie pacjent może odczuwać ból związany z niedokrwieniem, jednak w późniejszej fazie, gdy dochodzi do uszkodzenia nerwów, dolegliwości mogą się zmniejszyć.
Zgorzel mokra
Zgorzel mokra jest związana z zakażeniem bakteryjnym martwych tkanek. Przebiega znacznie szybciej niż zgorzel sucha i stanowi większe zagrożenie dla życia.
Może pojawić się po:
- rozległych urazach,
- ranach miażdżonych,
- zakażeniach ran,
- powikłaniach pooperacyjnych,
- ciężkich zaburzeniach ukrwienia.
Objawy zgorzeli mokrej obejmują:
- szybko narastający obrzęk,
- silny ból,
- zaczerwienienie lub ciemne zabarwienie skóry,
- obecność wydzieliny z rany,
- nieprzyjemny zapach,
- gorączkę i objawy ogólnego zakażenia.
Zgorzel mokra może prowadzić do sepsy, czyli ogólnoustrojowej reakcji organizmu na zakażenie, dlatego wymaga natychmiastowego leczenia.
Zgorzel gazowa
Zgorzel gazowa jest jedną z najgroźniejszych postaci gangreny. Wywołują ją bakterie beztlenowe, najczęściej z rodzaju Clostridium, które produkują toksyny niszczące tkanki oraz gazy gromadzące się w ich obrębie.
Najczęściej rozwija się po głębokich ranach zanieczyszczonych ziemią lub innym materiałem biologicznym, ale może również wystąpić jako powikłanie zabiegów chirurgicznych.
Charakterystyczne objawy zgorzeli gazowej to:
- gwałtownie narastający ból,
- obrzęk tkanek,
- trzeszczenie pod skórą spowodowane obecnością gazu,
- szybko postępująca martwica,
- wysoka gorączka,
- znaczne osłabienie organizmu.
Bez szybkiego leczenia zgorzel gazowa może w krótkim czasie doprowadzić do śmierci.
Najczęstsze przyczyny gangreny
Do rozwoju zgorzeli dochodzi wtedy, gdy tkanki zostają pozbawione odpowiedniego dopływu krwi lub zostaną zaatakowane przez bakterie.
Zaburzenia krążenia
Jedną z najczęstszych przyczyn zgorzeli jest przewlekłe niedokrwienie kończyn. Choroby naczyń powodują zwężenie lub zamknięcie tętnic, co ogranicza dostarczanie tlenu do tkanek.
Do najważniejszych czynników należą:
- miażdżyca tętnic obwodowych,
- zakrzepica,
- zatory tętnicze,
- przewlekła niewydolność naczyń.
Cukrzyca
Osoby chorujące na cukrzycę są szczególnie narażone na rozwój zgorzeli, zwłaszcza w obrębie stóp. Wynika to z kilku mechanizmów:
- uszkodzenia naczyń krwionośnych,
- zaburzeń czucia związanych z neuropatią cukrzycową,
- wolniejszego gojenia ran,
- większej podatności na zakażenia.
Niewielka rana na stopie osoby z cukrzycą może szybko przekształcić się w trudno gojące się owrzodzenie i prowadzić do martwicy tkanek.
Urazy i zakażenia ran
Głębokie rany, szczególnie zanieczyszczone i pozbawione dostępu tlenu, stwarzają warunki do namnażania bakterii odpowiedzialnych za zgorzel.
Ryzyko zwiększają:
- rany kłute,
- zmiażdżenia tkanek,
- odmrożenia,
- oparzenia,
- brak odpowiedniego oczyszczenia rany.
Choroby i zaburzenia odporności
Osoby z osłabionym układem odpornościowym są bardziej podatne na ciężkie zakażenia tkanek. Dotyczy to m.in. pacjentów leczonych immunosupresyjnie, po przeszczepach lub z niektórymi chorobami przewlekłymi.
Objawy gangreny – jak rozpoznać zgorzel?
Objawy zgorzeli zależą od jej rodzaju, jednak istnieje kilka charakterystycznych sygnałów, które powinny skłonić do szybkiej konsultacji lekarskiej.
Do najczęstszych należą:
- zmiana koloru skóry (szara, sina, fioletowa lub czarna),
- utrata czucia w zajętym obszarze,
- silny lub narastający ból,
- obrzęk,
- pęcherze na skórze,
- wydzielina z rany,
- nieprzyjemny zapach,
- gorączka i złe samopoczucie.
W przypadku zgorzeli często pojawia się wyraźna różnica między zdrową a martwą tkanką. Skóra może stać się zimna, sucha i pozbawiona prawidłowego czucia.
Na czym polega diagnostyka gangreny (zgorzeli)?
Rozpoznanie zgorzeli wymaga szybkiej oceny lekarskiej, ponieważ choroba może postępować bardzo dynamicznie i prowadzić do poważnych powikłań, w tym sepsy. Diagnostyka ma na celu potwierdzenie obecności martwicy tkanek, określenie jej rodzaju oraz ustalenie przyczyny, która doprowadziła do rozwoju zmian.
Wywiad
Pierwszym etapem jest dokładny wywiad medyczny oraz badanie fizykalne. Lekarz ocenia wygląd zmienionych tkanek, ich kolor, temperaturę, obecność obrzęku, wydzieliny, pęcherzy oraz zakres martwicy. Istotne jest również określenie, czy pacjent odczuwa ból, zaburzenia czucia lub inne objawy neurologiczne.
Podczas wywiadu lekarz zwraca uwagę na czynniki zwiększające ryzyko zgorzeli, takie jak:
- cukrzyca,
- miażdżyca i choroby naczyń,
- przebyte urazy,
- przewlekłe rany,
- zaburzenia odporności,
- wcześniejsze operacje,
- stosowanie leków wpływających na krzepnięcie krwi lub odporność.
Badania fizykalne
Lekarz dokładnie ogląda zmienione miejsce oraz ocenia charakter i rozległość uszkodzenia tkanek. Podczas badania zwraca uwagę na:
- kolor skóry i tkanek – bladość, sinienie, fioletowe lub czarne zabarwienie mogą wskazywać na niedokrwienie lub martwicę;
- temperaturę skóry – ochłodzenie kończyny może świadczyć o zaburzeniach przepływu krwi;
- obecność obrzęku, zaczerwienienia i napięcia skóry – szczególnie charakterystyczne dla zgorzeli mokrej i zakażeń tkanek;
- wygląd rany – oceniana jest głębokość ubytku, obecność martwicy, pęcherzy, wydzieliny oraz charakter brzegów rany;
- zapach wydzieliny lub rany – nieprzyjemny, gnilny zapach może sugerować zakażenie i rozpad tkanek;
- obecność trzeszczeń pod skórą – wyczuwalne „trzeszczenie” może wskazywać na obecność gazu w tkankach, typową dla zgorzeli gazowej;
- bolesność palpacyjną – nasilenie bólu i tkliwość mogą świadczyć o aktywnym procesie zapalnym;
- czucie powierzchowne i głębokie – zaburzenia czucia często występują u osób z neuropatią cukrzycową;
- ruchomość kończyny i funkcję mięśni – ograniczenie ruchu może wskazywać na zajęcie głębszych struktur.
W przypadku zgorzeli kończyn lekarz ocenia również ukrwienie obwodowe, między innymi poprzez:
- badanie tętna na tętnicach obwodowych (np. tętnicy grzbietowej stopy i tętnicy piszczelowej tylnej),
- ocenę wypełnienia naczyń włosowatych (czas powrotu włośniczkowego),
- ocenę symetrii temperatury kończyn,
- porównanie wyglądu obu kończyn.
U pacjentów z podejrzeniem niedokrwienia wykonuje się również pomiar wskaźnika kostka–ramię (ang. ABI – ankle-brachial index), który pomaga ocenić stopień zwężenia tętnic kończyn dolnych.
Ponieważ zgorzel może prowadzić do ciężkiego zakażenia, lekarz ocenia także objawy ogólnoustrojowe, takie jak:
- temperatura ciała,
- częstość akcji serca,
- ciśnienie tętnicze,
- częstość oddechów,
- stan świadomości.
Pojawienie się gorączki, przyspieszonego tętna, spadku ciśnienia lub zaburzeń świadomości może wskazywać na rozwój sepsy i wymaga natychmiastowego leczenia.
Badania laboratoryjne
W przypadku podejrzenia zgorzeli wykonuje się badania krwi pozwalające ocenić stopień zakażenia oraz ogólny stan organizmu.
Najczęściej oznacza się:
- morfologię krwi – pozwala ocenić m.in. obecność leukocytozy, czyli zwiększonej liczby białych krwinek typowej dla infekcji,
- CRP i OB – wskaźniki stanu zapalnego,
- prokalcytoninę – pomocną w ocenie ciężkich zakażeń bakteryjnych i ryzyka sepsy,
- poziom glukozy we krwi – szczególnie u osób z podejrzeniem cukrzycy lub jej powikłań,
- parametry funkcji nerek i elektrolity – ważne przy ciężkich zakażeniach.
W przypadku zakażonej rany pobiera się również materiał do badania mikrobiologicznego. Posiew pozwala określić, jakie bakterie wywołały zakażenie oraz dobrać odpowiedni antybiotyk.
Badania obrazowe
W zależności od sytuacji klinicznej lekarz może zlecić badania obrazowe. Stosuje się m.in.:
- USG Doppler naczyń krwionośnych – pozwala ocenić przepływ krwi w tętnicach i żyłach oraz wykryć zwężenia lub niedrożności naczyń.
- RTG – może wykazać obecność gazu w tkankach, co jest charakterystyczne dla zgorzeli gazowej.
- Tomografię komputerową (TK) – umożliwia dokładną ocenę rozległości zmian oraz obecności zakażenia w głębiej położonych strukturach.
- Rezonans magnetyczny (MRI) – stosowany szczególnie przy podejrzeniu zajęcia mięśni, powięzi lub kości.
- W niektórych przypadkach konieczna jest również angiografia, czyli badanie naczyń z użyciem środka kontrastowego, które pozwala dokładnie określić miejsce zaburzeń przepływu krwi.
W jaki sposób leczy się gangrenę?
Leczenie zgorzeli zależy od jej rodzaju, stopnia zaawansowania oraz przyczyny. Najważniejsze jest jak najszybsze zatrzymanie procesu martwicy, opanowanie zakażenia i przywrócenie prawidłowego ukrwienia tkanek, jeśli jest to możliwe.
Gangrena nie ustępuje samoistnie i nie może być skutecznie leczona wyłącznie domowymi sposobami. Zwlekanie z rozpoczęciem terapii zwiększa ryzyko rozprzestrzenienia się zakażenia i konieczności rozległych zabiegów chirurgicznych.
Antybiotykoterapia
Jeżeli zgorzel jest związana z zakażeniem bakteryjnym, podstawowym elementem leczenia jest zastosowanie antybiotyków. W przypadku ciężkich zakażeń leki podaje się najczęściej dożylnie w warunkach szpitalnych.
Dobór antybiotyku zależy od:
- rodzaju bakterii wywołujących zakażenie,
- wyników posiewu,
- miejsca występowania zgorzeli,
- stanu ogólnego pacjenta.
W przypadku zgorzeli gazowej konieczne jest szybkie zastosowanie antybiotyków działających na bakterie beztlenowe, ponieważ toksyny produkowane przez te drobnoustroje mogą bardzo szybko niszczyć tkanki.
Chirurgiczne usunięcie martwych tkanek
Najczęściej stosowaną metodą leczenia zgorzeli jest zabieg chirurgiczny polegający na usunięciu obumarłych tkanek, czyli tzw. nekrektomia lub debridement.
Celem zabiegu jest:
- zatrzymanie rozwoju martwicy,
- ograniczenie zakażenia,
- stworzenie warunków do gojenia zdrowych tkanek.
Podczas operacji lekarz usuwa wszystkie nieodwracalnie uszkodzone fragmenty skóry, tkanki podskórnej i – jeśli jest taka konieczność – głębszych struktur.
Amputacja
W zaawansowanych przypadkach, gdy martwica obejmuje dużą część kończyny lub istnieje zagrożenie życia pacjenta, konieczna może być amputacja.
Decyzję o takim leczeniu podejmuje się wtedy, gdy:
- tkanki nie mogą zostać uratowane,
- zakażenie szybko się rozszerza,
- istnieje wysokie ryzyko sepsy,
- inne metody leczenia nie przynoszą efektu.
Celem amputacji nie jest jedynie usunięcie chorej części ciała, ale przede wszystkim zatrzymanie procesu zagrażającego życiu.
Tlenoterapia hiperbaryczna
W wybranych przypadkach stosuje się tlenoterapię hiperbaryczną. Polega ona na przebywaniu pacjenta w specjalnej komorze, w której oddycha on tlenem pod zwiększonym ciśnieniem.
Terapia może:
- zwiększać ilość tlenu dostarczanego do tkanek,
- ograniczać rozwój niektórych bakterii beztlenowych,
- wspierać proces gojenia ran,
- poprawiać ukrwienie uszkodzonych obszarów.
Tlenoterapia hiperbaryczna jest metodą wspomagającą i zawsze stanowi uzupełnienie podstawowego leczenia, takiego jak antybiotykoterapia czy zabieg chirurgiczny.
Jakie mogą być powikłania nieleczonej zgorzeli?
Gangrena jest stanem, który może prowadzić do poważnych konsekwencji. Najgroźniejszym powikłaniem jest sepsa, czyli uogólniona reakcja organizmu na zakażenie.
Do możliwych powikłań należą:
- zakażenie całego organizmu,
- niewydolność wielu narządów,
- wstrząs septyczny,
- trwała utrata części kończyny,
- przewlekłe problemy z gojeniem ran,
- śmierć.
Szybkie rozpoznanie i rozpoczęcie leczenia znacząco zwiększają szanse na ograniczenie zakresu uszkodzeń.
Czy można zapobiegać gangrenie?
Nie wszystkim przypadkom zgorzeli można całkowicie zapobiec, jednak odpowiednia profilaktyka pozwala znacznie zmniejszyć ryzyko jej wystąpienia
Prawidłowe leczenie cukrzycy
Osoby chorujące na cukrzycę powinny regularnie kontrolować poziom glukozy oraz dbać o stopy. Nawet niewielkie otarcia i skaleczenia wymagają obserwacji, ponieważ przy zaburzeniach czucia mogą pozostać niezauważone i ulec zakażeniu.
Dbanie o rany
Każdą ranę należy odpowiednio oczyścić i zabezpieczyć. Szczególnej uwagi wymagają rany głębokie, zabrudzone oraz powstałe w wyniku urazu.
Kontrola chorób naczyń
Osoby z miażdżycą lub zaburzeniami krążenia powinny pozostawać pod opieką lekarza i stosować zalecane leczenie.
Unikanie palenia papierosów
Palenie tytoniu znacząco zwiększa ryzyko chorób naczyń i pogarsza ukrwienie tkanek, co sprzyja rozwojowi trudno gojących się ran.
Podsumowanie
Gangrena, czyli zgorzel, to poważny stan związany z obumarciem tkanek, który może rozwijać się w wyniku niedokrwienia lub zakażenia bakteryjnego. Charakterystyczne objawy obejmują zmianę koloru skóry, ból, obrzęk, wydzielinę z ran oraz objawy ogólnego zakażenia. Najczęściej dotyczy kończyn, szczególnie u osób z cukrzycą i chorobami naczyń.
Leczenie zgorzeli wymaga szybkiej diagnostyki i często obejmuje antybiotykoterapię, chirurgiczne usunięcie martwych tkanek, a w ciężkich przypadkach amputację. Wczesne rozpoznanie objawów i szybka reakcja mogą ograniczyć zakres uszkodzeń oraz zapobiec groźnym powikłaniom.
dr Olga Dąbska
Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela
Podsumowanie – FAQ
Sama zgorzel nie jest chorobą zakaźną, jednak bakterie powodujące niektóre jej postacie mogą przenosić się poprzez kontakt z zakażoną raną lub wydzieliną. Wymaga zachowania odpowiedniej higieny.
Tempo rozwoju zależy od rodzaju zgorzeli. Zgorzel gazowa i mokra mogą postępować bardzo szybko – nawet w ciągu kilku godzin lub dni. Zgorzel sucha zwykle rozwija się stopniowo.
Nie. Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie mogą pozwolić uniknąć amputacji. Zabieg ten wykonuje się tylko wtedy, gdy nie ma możliwości uratowania zajętych tkanek.
Tak, szczególnie na początku choroby. Ból może być bardzo silny, jednak w zaawansowanej zgorzeli może dojść do uszkodzenia nerwów i utraty czucia.
Tak. Cukrzyca sprzyja powstawaniu ran, zaburza gojenie i zwiększa ryzyko zakażeń, dlatego osoby z tą chorobą powinny szczególnie dbać o skórę i stopy.
Pilnej konsultacji wymagają rany, które nie goją się, nasilają się, zmieniają kolor, wydzielają nieprzyjemny zapach lub towarzyszy im gorączka, obrzęk i narastający ból.
Bibliografia
W. Domagała, Stachury i Domagały PATOLOGIA znaczy słowo o chorobie. Kraków : Polska Akademia Umiejętności, 2016.

