Ból żołądka u dziecka – przyczyny, diagnostyka i kiedy do lekarza? 

Ból żołądka to jedna z najczęstszych dolegliwości zgłaszanych przez dzieci. Choć zwykle jest związany z łagodnymi przyczynami, takimi jak infekcje wirusowe czy zaparcia, niekiedy może świadczyć o poważniejszym problemie zdrowotnym wymagającym pilnej interwencji. Jak rozpoznać, kiedy ból brzucha nie powinien budzić niepokoju, a kiedy konieczna jest szybka konsultacja z lekarzem? Wyjaśniamy najczęstsze przyczyny bólu brzucha u dzieci oraz przedstawiamy, jak przebiega proces diagnostyczny. 

Co dziecko może rozumieć przez „ból żołądka”? 

Młodsze dzieci często nie potrafią dokładnie określić lokalizacji ani charakteru bólu. Każdy dyskomfort odczuwany w obrębie jamy brzusznej mogą określać jako ból żołądka. Rodzice powinni zwrócić uwagę na to: 

• gdzie dziecko pokazuje miejsce bólu, 
• kiedy dolegliwości się pojawiają, 
• czy towarzyszą im inne objawy.

Znaczenie ma również wiek dziecka:

• niemowlęta manifestują ból poprzez niepokój, płacz, podkurczanie nóżek czy odmowę jedzenia,
• dzieci przedszkolne potrafią wskazać okolicę bólu, ale zwykle mają trudności z opisaniem jego charakteru,
• starsze dzieci i nastolatki są w stanie dokładniej określić, czy ból jest kłujący, tępy, piekący czy skurczowy.

Jakie są najczęstsze przyczyny bólu brzucha u dzieci?

Do najczęstszych przyczyn należą infekcje przewodu pokarmowego. Wirusowe zapalenia żołądka i jelit powodują: 

• ból brzucha, 
• nudności, 
• wymioty, 
• biegunkę, 
• czasem gorączkę. 

Objawy zwykle ustępują samoistnie po kilku dniach, jednak szczególnie u małych dzieci istnieje ryzyko odwodnienia.

Zaparcia 

Zalegające masy kałowe powodują rozciąganie ścian jelita, wywołując ból, uczucie pełności i dyskomfort. Dziecko może oddawać twarde stolce rzadziej niż zwykle lub unikać wypróżniania z powodu bólu.

Błędy dietetyczne i nietolerancje pokarmowe 

Ból brzucha może pojawić się także po spożyciu ciężkostrawnych potraw, nadmiernej ilości słodyczy lub napojów gazowanych. U niektórych dzieci przyczyną są nietolerancje pokarmowe, na przykład nietolerancja laktozy, kiedy po spożyciu mleka występują bóle brzucha, wzdęcia i biegunka.

Czynnościowe bóle brzucha związane ze stresem 

W wieku szkolnym coraz częściej rozpoznawane są czynnościowe bóle brzucha. Nie wynikają one z uchwytnej choroby organicznej, lecz z zaburzeń funkcjonowania przewodu pokarmowego i nadwrażliwości trzewnej. Dolegliwości mogą nasilać się pod wpływem stresu związanego z nauką, konfliktami rówieśniczymi czy sytuacją rodzinną.

Choroby przewodu pokarmowego wymagające leczenia specjalistycznego 

Rzadziej przyczyną bólu są choroby wymagające specjalistycznego leczenia, takie jak choroba refluksowa przełyku, choroba wrzodowa, zakażenie bakterią Helicobacter pylori, celiakia, nieswoiste choroby zapalne jelit czy choroby dróg żółciowych.

Ostry ból brzucha u dziecka – kiedy potrzebna jest pilna pomoc? 

Szczególną czujność powinny wzbudzać sytuacje, w których ból: 

• pojawia się nagle, 
• jest bardzo silny, 
• szybko narasta. 

Zapalenie wyrostka robaczkowego 

Jedną z najważniejszych przyczyn ostrego bólu brzucha u dzieci jest zapalenie wyrostka robaczkowego. Początkowo ból może być zlokalizowany wokół pępka, a następnie przemieszczać się do prawego podbrzusza. Często towarzyszą mu nudności, wymioty, utrata apetytu i stan podgorączkowy.

Wgłobienie jelita u niemowląt i małych dzieci 

U niemowląt i małych dzieci należy brać pod uwagę wgłobienie jelita. Objawia się ono napadowym, bardzo silnym bólem, płaczem, podkurczaniem nóg oraz okresami pozornego uspokojenia. Mogą wystąpić wymioty i charakterystyczne stolce z domieszką śluzu i krwi. 

Inne ostre stany wymagające diagnostyki 

Do pilnej diagnostyki kwalifikują się również:

• skręt jądra u chłopców, 
• zapalenie otrzewnej, 
• niedrożność jelit, 
• urazy jamy brzusznej.

Kiedy ból brzucha u dziecka wymaga konsultacji lekarskiej? 

Wizyta u lekarza jest wskazana zawsze wtedy, gdy  istnieją wątpliwości dotyczące stanu dziecka. Szczególnej uwagi wymagają jednak sytuacje, gdy:

• ból utrzymuje się dłużej niż 24–48 godzin lub nasila się;
• dziecko nie chce pić i jeść;
• pojawiają się objawy odwodnienia, takie jak suchość błon śluzowych, rzadsze oddawanie moczu czy senność;
• występuje wysoka gorączka;
• pojawiają się uporczywe wymioty;
• w stolcu lub wymiocinach obecna jest krew;
• ból budzi dziecko w nocy;
• ból zlokalizowany jest w prawym dolnym kwadrancie brzucha;
• dochodzi do utraty masy ciała;
• występuje przewlekła biegunka;
• dziecko jest apatyczne lub jego stan ogólny wyraźnie się pogarsza.

W przypadku bardzo silnego bólu, utraty przytomności, nasilających się objawów odwodnienia lub podejrzenia ostrego brzucha należy niezwłocznie zgłosić się do szpitalnego oddziału ratunkowego.

Na czym polega diagnostyka bólu brzucha u dziecka?

Diagnostyka rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu lekarskiego. Lekarz pediatra pyta o:

• czas trwania dolegliwości, 
• lokalizację bólu, charakter bólu, 
• czynniki nasilające i łagodzące objawy. 

Istotne są informacje dotyczące częstotliwości wypróżnień, obecności gorączki, wymiotów, stosowanej diety oraz przyjmowanych leków.

Badanie przedmiotowe 

Ważnym elementem jest badanie przedmiotowe. Pediatra: 

• ocenia stan ogólny dziecka, 
• ocenia stopień nawodnienia, 
• sprawdza temperaturę ciała,
• bada jamę brzuszną  – sprawdza, czy brzuch jest miękki, czy występuje bolesność uciskowa, obrona mięśniowa lub objawy sugerujące zapalenie wyrostka robaczkowego.

Badania krwi

W zależności od obrazu klinicznego lekarz może zlecić wykonanie badań krwi. Morfologia krwi pozwala ocenić obecność niedokrwistości oraz cech infekcji. Oznaczenie białka C-reaktywnego (CRP) i odczynu Biernackiego (OB) pomaga określić nasilenie procesu zapalnego. 

W diagnostyce mogą być przydatne również oznaczenia elektrolitów, glukozy, parametrów czynności nerek i wątroby oraz amylazy i lipazy przy podejrzeniu chorób trzustki.

Badanie ogólne moczu 

Wykonywane jest w celu wykluczenia zakażenia układu moczowego, które u dzieci może manifestować się bólem brzucha. Niekiedy konieczne jest wykonanie posiewu moczu.

W przypadku przewlekłych dolegliwości lekarz może zlecić oznaczenie przeciwciał w kierunku celiakii lub innych badań immunologicznych.

Badania stolca

Badanie kału może dostarczyć wielu cennych informacji. W zależności od sytuacji wykonuje się badanie kału:

• w kierunku zakażeń bakteryjnych, 
• pasożytów przewodu pokarmowego, 
• krew utajona w kale. 

U dzieci z przewlekłymi bólami brzucha i podejrzeniem nieswoistej choroby zapalnej jelit pomocne może być oznaczenia kalprotektyny w kale. Podwyższone stężenie tego markera sugeruje obecność stanu zapalnego w obrębie jelit.

Badania obrazowe

USG jamy brzusznej

Najczęściej wykonywanym badaniem obrazowym jest ultrasonografia jamy brzusznej. Jest to metoda bezpieczna, nieinwazyjna i bezbolesna.

Umożliwia ocenę narządów jamy brzusznej i wykrycie:

• powiększonych węzłów chłonnych,
• obecności płynu,
• zmian w obrębie pęcherzyka żółciowego,
• cech zapalenia wyrostka robaczkowego.

RTG jamy brzusznej

W wybranych przypadkach wykonuje się zdjęcie rentgenowskie jamy brzusznej, szczególnie przy podejrzeniu:

• niedrożności przewodu pokarmowego,
• znacznych zaparć.

Tomografia komputerowa

Tomografia komputerowa stosowana jest znacznie rzadziej ze względu na narażenie na promieniowanie jonizujące. Wykorzystuje się ją wtedy, gdy inne badania nie pozwalają ustalić rozpoznania, a stan dziecka wymaga szybkiej diagnostyki.

Badania endoskopowe

Jeżeli dolegliwości utrzymują się przewlekle lub występują objawy alarmowe, gastroenterolog dziecięcy może zalecić wykonanie gastroskopii lub kolonoskopii.

Gastroskopia

Gastroskopia pozwala ocenić:

• przełyk,
• żołądek,
• dwunastnicę

oraz pobrać wycinki do badania histopatologicznego.

Jest wykonywana między innymi przy podejrzeniu:

• choroby wrzodowej,
• celiakii,
• zakażenia Helicobacter pylori.

Kolonoskopia

Kolonoskopia umożliwia ocenę jelita grubego i końcowego odcinka jelita cienkiego. Wykorzystuje się ją w diagnostyce nieswoistych chorób zapalnych jelit oraz przewlekłych biegunek z obecnością krwi.

Czy ból brzucha u dziecka zawsze oznacza coś poważnego? 

Zdecydowana większość epizodów bólu brzucha u dzieci nie wiąże się z ciężką chorobą i ustępuje samoistnie. Nie należy jednak bagatelizować dolegliwości nawracających lub utrzymujących się przez dłuższy czas.

Szczególnego znaczenia nabiera obserwacja dziecka przez rodziców, ponieważ to oni najlepiej znają jego codzienne zachowanie i potrafią zauważyć niepokojące zmiany.

Warto zapisywać:

• kiedy pojawia się ból,
• jak długo trwa,
• czy jest związany z posiłkami, stresem lub wypróżnieniem.

Taki „dzienniczek objawów” może znacząco ułatwić lekarzowi postawienie właściwego rozpoznania.

dr Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela